Сэтгүүл зүйн боловсролын шинэ хандлага, боломж бололцоо

Монголд сэтгүүл зүйн академик боловсрол олгодог  төрийн болон хувийн их, дээд сургуулиудын сэтгүүл зүйн сургалт уламжлалт хэлбэрийг дагасан хэвээр байгаа юм. АНУ болон барууны сургалтын арга барил, хөтөлбөрийг нутагшуулсан гэх боловч бүрэн утгаараа биш юм. Нийгэм, технологийн хөгжил, түүнийг дагаад хүмүүсийн мэдээлэлд хандах хандлага өөрчлөгдөж байгаагийн хэрээр Сэтгүүл зүй болон олон нийтийн харилцааны боловсрол хувьсан шинэчлэгдэх нь зайлшгүй болов. ХМХ өөрөө огцом өөрчлөлтийн дунд  байдаг бөгөөд судлаачид, багш нар, салбарын мэргэжилтнүүд  энэ  өөрчлөлтийг мэдэрч сургалтыг шинэчлэх арга замыг эрэлхийлэн байдаг.

“Нью Йорк таймс”-ийн нийтлэлч Frank Bruni “сэтгүүл зүй болон хэвлэл мэдээлэл хямралын үедээ явж байна.  Энэ бол тун ач холбогдолтой хямрал” гэв  Тэрээр уг хямралын хүчтэй илэрч буй шинжийг хэсэг улс төрийн зүтгэлтнүүдийн олон нийтийн сүлжээн дэх дүрс бичлэгүүдийн хэрэглээг хянан шинжлээд, сэтгүүл зүй ба хэвлэл мэдээллийн уламжлалт үүрэг үгүй болсноор тайлбарлажээ.  Тэрээр “Бахманн, Майнер, Клинтоны бичлэгүүд түүний онцгой жишээ болно гэжээ.”

Уламжлалт сэтгүүл зүй, хэвлэл мэдээллийн асуудал гүн гүнзгий түвшинд хүрээд байна. “Times”-д “Сонин хэвлэлд гэрэл зурагчин хэрэгтэй юу?” хэмээн нийтлэл хэвлэгдэж байв. 2013 оны 5 дугаар сарын 30-нд ”Chicago Sun-Times“ 28 гэрэл зурагчнаа тэр хотыг бүхэлд нь мэдэрч чадах мэдлэг туршлагынх нь хамт ажлаас халж орхисон юм.  Ашиг орлогын хямрал, хэвлэл мэдээллийн хэлбэр төрхийн өөрчлөлтийн улмаас сонины эрхлэгчид зургаа чөлөөт сэтгүүлч, уран бүтээлчид, иргэн сэтгүүлчээс эсвэл газар сайгүй байх хяналтын камераас  авахыг илүүд үзэх болжээ.  Энэхүү бэрх шийдвэр зөв байсан бөгөөд үүнийг Рaidcontent.org “Сонины хэвлэлийн зардлын бүтэц хэтэрхий өндөр, бас олон нийтийн эх үүсвэрээр сайн ажиллаж байна” гэжээ.

Тэгэхээр бидэнд тулгарч байгаа асуудал бол  сэтгүүлч, хэвлэл мэдээллийн удирдлагуудыг хэрхэн бэлтгэх тухай болоод байна. Хэрвээ тэдэнд ажил байхгүй бол, ядаж нэг зуунд оршин тогтнох ажлын байр байхгүй бол мэргэжлийн сэтгүүл зүй, олон нийтийн харилцааны боловсролын үүрэг юу болох вэ? Ямар арга зам байна?

Уг арга замыг Forbes.com-д тавигдсан нийтлэлд өгүүлжээ. Энэхүү нийтлэлд дөчөөс доош настай 29 тэрбумтаны тухай нийтлэгдсэн байна. Үйлдвэрлэлийн чиглэлийн залуу тэрбумтныг тоолбол гайхалтай их тоо харагдах болно. 12 буюу 41 хувь нь санхүүгийн ноёрхлоо хэвлэл  мэдээллийн ертөнцөд бүрдүүлж байна. Ихэнх нь тоон технологийн мэдээллийн хэрэгслээс бүрдүүлдэг. Энэ нь дөчин тэрбумтнаас дөнгөж 4 буюу 14 хувийг бүрдүүлж байгаа бусад үйлдвэрлэл, банкны ажиллагаа, хөрөнгө оруулалтаас ч илүү хол давсан үзүүлэлттэй байна. Хэвлэл мэдээллийн мэргэжилтнүүд 29 тэрбумтны нийт баялагийн дийлэнх хэсгийг бий болгожээ.  Тоон технологийн хэмжээ нь 40-өөс  доош насны дэлхийн 29 тэрбумтаны нийт 119 тэрбум доллар цэвэр хөрөнгийн 65 хувь буюу 75 тэрбум долларыг цуглуулдаг. Тоон технологийн мэдээллийн хэрэгслийн шинэчлэлт, бизнес эрхлэлт нь сүүлийн үеийн дэлхий даяарх эд баялагийн жолоодогч гэдгийг ойлгон ухаарахад гэнэтийн зүйл биш байх биз ээ.

  Хэвлэл мэдээллийн ирээдүйн холбоосыг үргэлжүүлэхэд мэдээллийг дамжуулах суваг үүсэн бий болж эхлэх хэрэгтэй. Careercast.com мэдээллийн сүлжээнээс гарсан хамгийн сүүлийн судалгаагаар Америкийн хамгийн шилдэг болон хамгийн муу ажил мэргэжлийг тодорхойлжээ. Хамгийн муу мэргэжлийн хоёдугаарт мод бэлтгэгч орсон байна. Энэ нь нэлээдгүй аюултай ажлаар зогсохгүй, цалин хөлсний үнэлгээ муутай ба салбартаа өсөн дэвжих боломж хязгаарлагдмал байдаг.  Хамгийн муу ажлаар сонины сурвалжлагч /үүнд телевизийн сурвалжлагч эсвэл аль ч уламжлалт хэвлэл мэдээллийн  сурвалжлагч багтана/ гэж нэрлэгджээ. Мод бэлтгэгчийн хувьд үнэхээр хүнд, аюултай ажил. 2012 онд ажил үүргийнхээ дагуу халуун цэгт амиа алдсан 70 сэтгүүлчдийг Сэтгүүлчдийг Хамгаалах Хороо бүртгэсэн байна. Түүнчлэн, олон мэдээний ажлын байрны хөлс маш доогуур, ажлын боломж нөхцөл муу, Засгийн газар,  албан тушаалтнууд дарамт шахалт үзүүлдэг гэжээ. Гэхдээ энэ судалгаанд цэцэглэн хөгжиж буй тоон технологи бизнесийн талбар болж байгаа асуудал орхигджээ. Харин Forbes.com-ийн нийтлэлийн агуулгаас харвал дижитал хэвлэл мэдээллинй салбар аль ч салбараас шилдэг нь болжээ.  Энэ бол сүлжээнд холбогдсон, гар утасжсан дижитал  эрин үед зориулсан мэргэжлийн боловсролыг бүтээх зайлшгүй хэрэгцээ бий болж байгааг тэмдэглэх хэрэгтэй юм.

Шинэчлэлт ба дижитал мэдээллийн хэрэгслийн бизнес нь энэ мэргэжлийн ирээдүйг тодорхойлж, мөн оюутнуудын ажлын карьерыг хайж олох түлхүүрийн нэг болж байгааг тод томруун харуулж байна. “The New York Times”-ийн нийлэлч Томас Л.Фрийдманы хамгийн сүүлд “хэрвээ танд ажил хэрэгтэй бол түүнийгээ өөрөө бүтээ” гэжээ.  Энэ нь сэтгүүл зүй болон олон нийтийн харилцааны боловсрол  олгогчдын анхаарах ёстой гол асуудал болоод байна. Иймд сэтгүүл зүйн багш нар   сургалтын хөтөлбөрт бизнес эрхлэлтийн зарчим, дадлага, туршлагыг болон  бүтээлч ажлын агуулга, ёс зүйг хамтад нь шингээх хэрэгтэй.

Туршлагатай ч ажлаасаа  халагдсан олон сэтгүүлч аль хэдийнээ өөрсдийн ажлын хэв маягаа олчихсон байна.  Уламжлалт мэдээллийн хэрэгслийг орхин дижитал бизнесийн салбарт шилжин орж байгаа сэтгүүлчдийн тоо маш олноор нэмэгдэж байна хэмээн 2013 оны 5 дугаар сард BuzzFeed мэдээлжээ. Зүй тогтол нь “хуучирч хэрэггүй болсныг орхин, хэвлэл мэдээллийн ертөнцийг илүү өгөөжтэй, илүү сэтгэл хөдөлгөсөн гарааны бизнесийн хөрсөнд ямар нэг аргаар суулгах. Хуучин мэдээллийн хэрэгсэл хүчгүйдэж, ямар нэг зүйлийг бүтээн босгох  нэг боломж”. Эдгээр шилжилт өөрчлөлтийг бүтээгчдийн дундаас Тайм мөн Фортун  сэтгүүлийн ажилтан байсан Josh Quittner нь Flipboard редакцийн захирал болжээ. Mark Luckie “Washington Post”-ыг орхин Твитерийн сэтгүүл зүй, мэдээний менежерээр ажиллах болов. Blackbook-ийн Chris Mohney болон Newsweek-ийн Jessica Bennet нар уламжлалт мэдээллийн хэрэгслийн ажлын байраа орхиж олон нийтийн сүлжээ Tumblr-ийн ерөнхий редактор болон хяналтын редактораар ажиллахаар гарын үсэг зуржээ. Ройтерсийн олон нийтийн сүлжээ сайтын эрхлэгч Anthony De Rosa “утсан дээр суурилагдсан шуурхай мэдээний залуу аппликэйшн”-ий Circa-д нэгдсэн байна.

Салбар хоорондын боломжууд. Сэтгүүл зүй, олон нийтийн харилцааны боловсрол салбар хоорондын харилцааг өргөжүүлэх хэрэгцээ шаардлага байна. Сэтгүүл зүй, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээс илүүтэй өөрийн мөн чанараараа салбар хооронд хөрвөх талбар гэж үгүй юм. Хэвлэл мэдээлэл бүх сэдвээр өгүүлдэг.  Өгүүлэх аргууд байнга өөрчлөгдөж ирсэн юм. Жишээ нь, уламжлалт сэтгүүл зүйд хүүрнэл зохиолын хэв загвар,  шог ярианы хэлбэрийг чухалчилж байсан. Харин дижитал эрин нийтлэлчдэд  нөхцөл байдлыг хангаж чадах боломж, арга хэрэгсэл, өгөдлийг өгч байна. Өөрөөр хэлбэл, аливаа сэдвийг олон нийтэд хүргэхдээ нөхцөл байдалд тулгуурлан асуудлын мөн чанарыг бүрэн гүйцэд зураглан гаргаж чадах  мультмедиа болон мэдээллийн өгөгдөлд  тулгуурлан, үүнийгээ уламжлалт бичлэгийн аргатай хослуулж хэрэглэх боллоо.

Хэвлэл мэдээллийн боловсролын салбарын  хамгийн түрүүнд гүнзгий холбоо тогтоох салбар нь  мэдээлэл технологийн болон компьютерийн шинжлэх байх юм. Энэ талбар тоон технологийн хувьд зөвхөн ур чадвар болон  шүүмжлэлт сэтгэлгээг чухалчлах биш  мэдлэгийн менежмент, дизайныг чухалчлан үзнэ.  Тэгэхээр энэ салбар хоорондын цахим  \computational\ сэтгүүл зүй, хэвлэл мэдээлэл гэсэн сургалтын хөтөлбөрийг бий болгох боломжтой. Зарим сургуулиуд аль хэдийнээ авч хэрэгжүүлж амжилтанд хүрээд байна. Мөн эрүүл мэнд, бизнес эсвэл бусад олон тооны салбарт хамтын ажиллагаа явуулж боломжит боловсролын хөтөлбөрийг бүтээж салбар хоорондын боломж бололцоо улам тэлсээр байна.

Сэтгүүл зүй, олон нийтийн харилцааы боловсролын цаашдын зам мөр энгийн нэг шинэ сургалтын  хөтөлбөр нэмэх, курс санал болгосноор, эсвэл салбар хоорондын ажил хэргээр илэрхийлэгдэхгүй.  Хэд хэдэн сургууль гар утас, олон нийтийн сүлжээ мөн даяарчлалаас шалтгаалан шинэ санаачилгыг танилцуулсаар байна. Эдгээр нь Харвардын Clayton M.Christensen-ийн тогтвортой шинэчлэлийн жишээ юм. Тогтвортой шинэчлэл нь дахин бүтээн босгох  биш ахиц дэвшил авчирдаг урт хугацааны өөрчлөлт юм. Харин сэтгүүл зүй, олон нийтийн харилцааны боловсролд  шинэчлэлтийн өөр нэг төрөл болох “сүйрлийн шинэчлэлт” хэрэгтэй юм.  Энэ нь зах зээлийн талбарыг бүхлээр нь хувиргах  өөрчлөлтийг багтаана. Ингэснээр зах зээлийн талбарыг өргөжүүлэн, системийн үнэлгээг нэмэгдүүлнэ. Уламжлалт мэдээллийн хэрэгслийн уналтыг зогсоож эсвэл хязгаарлаж чадна. Ирэх арван жилд  дэлхий даяар ойролцоогоор 6 тэрбум хүн гар утас ашиглан, Америкчуудын дийлэнх нь ухалаг гар утас хэрэглэж, 5 тэрбум хүн интернэт сүлжээнд холбогдож, үүнээс ихэнх нь гар утсаа ашиглан интернэт ашиглана. Эдгээрт хүмүүст үйлчлэх хэвлэл мэдээллийн бизнесийг  бий болгох оюутнуудыг бэлтгэх хэрэгтэй болж байна. Сэтгүүл зүй, олон нийтийн харилцааны боловсролд Стив Жобсын хөгжмийн үйлдвэрлэлд  хийсэн шиг бүрэн төгс сэргээн босголт шаардагдаж байна.Боловсрол олгогчид хэвлэл мэдээллийн мэргэжилтнүүдийн мөн чанар, ажил албанаас эхлээд агуулга, байгууллагын түвшинд болон хэвлэл мэдээллийн санхүүгийн бүтэц, мөн тэдний олон нийтийн харилцаа харилцаа холбоо зэрэг бүх түвшинд хэвлэл мэдээллийн боловсролыг өөрчлөн хувиргах шаардлагатай.

2013 оны 5 дугаар сарын 31-д NetNewCheck-ийн мэдээлснээр Google компани  37,9 тэрбум ам, долларын ашиг орлогоор  дэлхийн хамгийн том хэвлэл мэдээллийн компаниар  зарлагджээ.  Энэ нь өрсөлдөгч Direct TV \27,2 тэрбум\ группээс болон гуравдагч өрсөлдөгч болох NewsCorp \26,4 тэрбум\ зэргээс 39 хувиар илүү байв. Дэлхийн шилдэг 30 жагсаалтад багтсан Advance Publication Inc. жагсаалтын 13 дугаарт 6,6 тэрбумын орлоготойгоор,  мөн The Gannet Co жагсаалтын 16 дугаарт 5 тэрбум ам.долларын орлоготойгоор орсон  ба бусад сонин хэвлэл, мэдээллийн байгууллагуудад Google -ийн орлого  ашиг саад болсон хэвээр байгаа юм. Google мэтийн компаниудад хэвлэл мэдээллийн салбарыг дагуулан  явах сорилт тулгарч байна. Google News эх үүсвэрийн маш өргөн цар хүрээнээс мэдээ цуглуулахын тулд компьютерийн алгоритм  ашиглаж “эгэл жирийн түүхүүдийг хамтатган  уншигч бүрийн сонирхолд нийцүүлэн дэлгэцнээ харуулдаг”.

 Мэдээжийн хэрэг тэдний ноёрхол нь чөлөөт, нээлттэй, шүүмжлэлт, олон нийтийн хэрэгслийн хувийн тогтолцооны ёс зүйн зарчим, гол үнэ цэнийг алдагдуулна гэсэн утга биш юм. Зарим хэвлэл мэдэлэлийн байгууллагууд  чанартай сэтгүүл зүйн зарчимтай шинэчлэлийг хослуулах зорилгоор аль хэдийнээ Googl -тэй хамтран ажиллах  гэрээ байгуулжээ. Жишээ нь, The Associated Press агентлаг “AP-Google Сэтгүүл зүй, болон Технологийн тэтгэлэгт хөтөлбөр”- тэй болжээ. The Online News-ийн мэдээлж байгаагаар  уг хорин мянган долларын тэтгэлэг нь дижитал эринд шинэ сэтгүүлч болох оюутнуудад олгогддог байна. Google мөн сэтгүүл зүйн шинэчлэлтэд зориулж  The Global Editor’s Network –ийн санаачилга, Editor’s Lab-ын ивээн тэтгэгч болдог. Уламжлалт хэвлэл мэдээллийн байгууллага өнгөрсөн рүү ихээхэн анхаардаг. Харин  дижитал хэвлэл мэдээлэл, олон нийтийн сүлжээ сайт, хэрэглэгчийн боловсруулсан контент бидний ирээдүй байх болно

Дэлхийн сэтгүүл зүйн  боловсролын түүхийг Үүсэл хөгжлийн үе /1860-1940/,  Төлөвшил ба  шинэчлэлийн үе  /1940-2000/,   Дижитал хувьслын үе  /2000-2012/ гэсэн 3 үед ангилан үзэж байна. Харин манай  их, дээд сургуулиудын сургалтын агуулгыг үзвэл бид дэлхийн сэтгүүл зүйн боловсролын хандлага шинэчлэлтээс хугацааны хувьд арав гаруй жилээр хоцрогдож дижитал хувьслын үед хүрээгүй явна.   Судлаач миний бие 2011 оноос хойш Монголын сэтгүүл зүйн сургалт, сургалтын хөтөлбөр, шинэчлэлийн асуудлыг судалсан юм.  Түүний үндсэн дээр дээрх дүгнэлтийг хийж байна. Манайд хэвлэл мэдээллийн салбарын өөрчлөлт, шинэчлэлт, сэтгүүл зүйн шинэ чиг хандлага зэргийг мэдэрсэн сургалт хомс, бусад нөөц хангалтгүй. Сургалтын гол агуулгыг илтгэх хөтөлбөрийн сонголт хязгаарлагдмал, агуулга чанарын ойлголт нэгдмэл бус.  Сургууль тус бүр өөрийн онцлогтоо тохируулан хийдэг зарим нэг өөрчлөлтийг эс тооцвол сургалтын хөтөлбөрийг дорвитой өөрчлөх цаг болжээ. Ингэснээр өдөр ирэх бүр өөрчлөгдөж буй сэтгүүл зүй болон шинэ хэвлэл мэдээллүүдийг мэдэж, суралцах болно. Багш нар ч дахин суралцах шаардлага гарч байна. Мөн суралцагчид орчин цагийн сэтгүүлчийн ажил эрхлэхэд шаардагдах мэдлэг, чадвар эзэмшүүлэх буюу орчин үеийн шинжлэх ухаан, техник технологийн ололт амжилттай уялдсан өөрчлөлтийг хийх шаардлага бодитой болжээ.

Ашигласан бүтээлийн жагсаалт

1.      Careercast.com “Jobs Rated 2013: Ranking 200 Jobs From Best To Worst” April, 2013, http://www.careercast.com/jobs-rated/best-worst-jobs-2013

2.      Frank Bruni, “Who Needs Repoters” The New York Times, June 1, 2013

3.      Bill Solomon, “The Worlds’ Youngest Billionaires: 29 under 40,” Forbes.com March 4, 2013, http://www.forbes.com/sites/briansolomon/2013/03/04/the-worlds-youngest-billionaires-23-under-40/

4.      Charlie Warzel “The Journalist’s New Escape Plan: Starts-Ups,” BuzzFeed, June 3, 2013

5.      Columbia university, “Dual MS in Jounalism and Computer  Sciense,” http://www.cs.columbia.edu/education/ms/journalism

Шагнал

Би хэзээ, бас яагаад сэтгүүлч мэргэжилтэй болохоор шийдсэнээ тодорхой санадаггүй юм. Лав надад одоогийн охид шиг телевизийн од болох, аль нэг сэтгүүлч шиг болох амбиц байгаагүй юм. Харин газар сайгүй явдаг хөдөлгөөнтэй ажил учир таалагдаж байсан санагдана. 

Аравдугаар анги төгсдөг хаврын нэг өдөр Пау \Пионерийн ахлах удирдагч\ Сэлэнгэ  намайг багш нарын өрөөнд дуудаж аймгийн радиогийн сурвалжлагчид ярилцлага өгүүлсэн юм. Нүүрэн дээрээ ангалзуур, аальгүй хэрнээ олонд нээлттэй байж  багш нараасаа аятайхан “коко” авч чаддаггүй,  юм юмнаас хоцорч явдаг, гайгүй сурдаг байж “Найрамдал” зуслан  ч явчихаж чадаагүй намайг яаж тоож дуудсаныг би бас одоо хэр нь гайхдаг. 

Монголын радиогийн Говь-Алтай аймаг дахь сурвалжлагч Д.Лхагвасүрэнд нэг л асуултандаа бүдэрсэнийг эс тооцвол хаа очиж хэвлүүхэн ярилцлага өгсөн юмдаг.  

-                            - Арван жил ямар дүнтэй сурч байна?

-                            -   ...

 Сэтгүүлч таг дуугүй болсон намайг жаахан гайхаж хараад диктафоноо унтраав.

-                       \- Би наймдугаар ангидаа монгол хэлний хичээл дээр сайн дүнтэй гарсан.  10 жил онц сурсан гэхээр худлаа хэлсэн болчих гээд байна. Сайн сурдаг гэхээр бас  ч олон жил ангийн онц сурлагатан байсан болохоор хэлж болдоггүй, яахав?

-                         -Аан тиймүү? 10 жил онцсайн дүнтэй сурч байна гэж хэлээрэй

Сэтгүүлч диктофоноо асаав.

-                         -Арван жил ямар дүнтэй сурч байна?

-                         -Онцсайн суралцаж байна

-                         - Удахгүй сургуулиа төгслөө. Мэргэжлээ сонгосон байх. Ямар мэргэжилтэй болох вэ?

-                         -Би сэтгүүлч болно

Энэ ярилцлагаа л сайн санадаг юм.  Эндээс хүний асуултад хэрхэн ухаалаг хариулахыг суралцаж, нэг үгнээс мянган утга цацарч болохыг бас ойлгосон юмдаг.

Хаврын хаварт хүүхдүүд ямар бүлгээр шалгалт өгөхөө шийдэж ядан, гайгүй сурдаг хүүхдүүдийг аль бүлэгт өрсөлдөхийг битүүхэн тандана. Тэд ч бас нохойтож хэддүгээр бүлгээр, ямар хуваарьт өрсөлдөхөө зарлахгүй. Харин би тэр хавар радиогийн "ачаар" хамгийн эрт хэн болохоо зарласнаар битүү морь байхаа больж, сэтгүүлч болох хүсэлтэй хүмүүсийн аазгайг хөдөлгөсөн юм.

Конкурс дөхчихсөн, тэр үед дээд сургуулийн хуваарийн тоо цөөн, өрсөлдөөн ширүүн байсан юм. Өгөх шалгалтаар нийт хуваарийг бүлэгт хувааж, сурагч зөвхөн тэр хуваарьтаа л, тэр бүлэгтээ л өрсөлдөх ёстой. Хэдий өндөр оноо аваад хуваарьгүй хоцорсон ч өөр бүлгээс хуваарь сонгох эрх байхгүй шууд л “гэрийн дээд”-д  орно. 

Тэр хавар МУИС-ийн сэтгүүлчийн ганц анги манай аймагт хуваарилагджээ. Нэг хуваарь дээр гуч гаруй хүүхэд өрсөлдсөн юм. Хамгийн эхний шалгалт сэтгүүлчийн ур чадварын нэмэлт шалгалт. Мэдээ, зохион бичлэг бичүүлж, монгол хэлний найруулга шалгадаг эхний шалгалтаас хорин хэдүүлээ туналаа. Монгол хэлний шалгалт, дараа нь нийгмийн  судлалын шалгалт. Аятайхан давлаа.

Шалгалт өгч буй  тэр хэдэн хоногт хорин хэдүүлээ өөриймсөн танилцаж, хэдийгээр өрсөлдөгчид ч гэсэн хүүхэд л болсон хойно шалгалтын дараа дотно  аргагүй нь тойрч суугаад элдвийг ярьцгаана. Харин би ганцаараа ангийн буланд чимээгүйхэн сууна. Угаасаа би тийм зантай. Миний хамгийн ширүүн өрсөлдөгч охин надад хандан гэмгүйхэн царайгаар,

       -Юм мэдэхгүй хүн дуугай сууж байх нь дээр байдаг юм гэж хор малтана. Харин би сонсоогүй дүр үзүүлж байсан ч, гайгүй ээ би хуваариа аваад чамд юм мэддэг мэддэггүйгээ харуулнаа гэж дотроо  шаралхаж билээ.

Хамгийн сүүлийн шалгалт Орос хэлнийх байсан санагдана.  10 дугаар ангидаа "Болор цом"-д оролцож байсан, дээд ангийн монцгор охин  миний өрсөлдөгч. Тэр орос хэлний гүнзгий ангид байсан. Гэтэл би наймдугаар анги хүртлээ орос хэл үзээд  хятад хэлний сонгон гэж харайгаад ни хаогоос халиагүй юм.  Энэ өдрүүд  хамгийн түгшүүртэй, урт,  хэцүү  байсансан.

Ганц хуваариасаа мултарвал гэртээ бүтэн жил сууна гэж бодохоор аймшигтай санагдана.  Аймагт сурлагаараа гуравт жагссан нөгөө онц сурлагатан хуваарьгүй үлдэнэ гэдэг үгээр хэлэмгүй шившигтэй санагдана. Гэтэл дотроо өөрийгөө бас нэгд орсонд тооцоод  мини юбкээ өмсөөд толгойгоо хаялан баахан алхсан билээ.  Учир нь аймагт нэгд жагссан сумын онц сурлагатан конкурстээ уначихсан, тэгээд ч  надад дээш доош татах багш аав, ээж байсангүй өөрийнхөө хүчээр явсан тул нэгд орсон гэж өөрийгөө хөөргөхөд буруудах юмгүй санагдаж байсан юм. 

Гуравхан жилийн өмнө аймагт сурлагаараа эхний гуравт жагссан хүүхдүүд гадаадын дээд сургуульд ямар нэгэн уралдаант шалгалт өгөлгүй шууд элсдэг байлаа.  Гэтэл нийгмийн тогтолцоо өөрчлөгдөж гадаадын дээд сургуульд аравдугаар анги төгссөн хүүхэд явахаа больсон бид азгүй үеийнхэн. Дунд сургуулийн миний ганц мөрөөдөл гадаадын дээд сургуульд л сурах байсан юм.

Сүүлийн шалгалтаа өгөхөөр анги руу оров. Гэтэл өрсөлдөгч маань миний хажууд сууна гэж хянагч багшид хэлээ. Айхтар нүүрэмгий охины хэлснээр болов.

Шалгалтын дүн гарчээ. Нөгөөх өрсөлдөгч гуравт, харин Тайшир сумын намдуухан дуутай нэг ах хоёрт жагсчээ. 

Алтайн Нэгдүгээр 10 жилийн сургуулийн  гадаах цементэн талбай дээр оюутан эгчийнхээ туфлиэр гангарчихсан  топ топ  алхаж,   миний мэддэг мэддэггүйг хэлээд байсан нөгөө охины хажуугаар толгой хаялан гарч байсан мөч зүйрлэшгүй таашаалтай байсан билээ.  Ялан дийлсний бахархал, мөрөөдөлдөө хүрэх нэг алхамаа  амжилттай хийсний баяр хөөр сэтгэл дотор минь оволзож  өөрөөрөө бахдан байсан юм. Ийн басаж болдоггүй хорвоо гэж энэ дээ гэсэн шүү юм бодоод цээж тэнэгэр алхаж байсан минь санаанд тод үлджээ. 

Том ах маань өвлийнхөө амралтаар ирээд,

-Чи хичээлээ сайн давт. Хичээлээ хийхгүй ч гэсэн хийж байгаа юм шиг л ширээн дээрээ суугаад бай. Бурхан чамайг хичээнгүй хүн байна гээд заавал шагнана гэж хэлсэн билээ.

Хичээлийн ширээний ард суусан хүн зүгээр суухгүйг мэддэг ахын санаа УХААН байлаа.

Ээж хот руу явах болж,

- Би хоёр  хүүхдээ бэлдүүлж дээд сургууль оруулсан, чи эрх охиныгоо яахаа мэд хэмээн аавд даалгавар өгсөн юм. 

Шалгалтын өдрүүдэд аав санаа тавьж, оюутан эгч надад тэмээний махан нуугисан амттай хуушуур хийж өгснийг би сайн санадаг. Учир нь би тийм амттай хуушуурыг одоо болтол идэхсэн гэж боддог ч чадаагүй л явна. Тэмээний мах гэж ийм амттай байдаг юм байх даа гэж бодож байсан ч тэр амт махандаа байсангүй, харин тэр буцалсан өдрүүдэд байж. Хичээл хийж байгаа намайг тордсон аавын минь хөдөлмөр бас талаар өнгөрсөнгүй билээ. 
Миний арван жилийн их хөдөлмөрийг сайшаан шагнасан бурханд би бас дандаа талархаж явдаг юм.  Ийн би хувь заяагаа олж МУИС-ийн сэтгүүлчийн ангид орсон билээ.  Мэргэжил, сургууль сонгохыг би хувь заяаны сонголт хэмээн боддог. Их сургууль, багш нар, энэ мэргэжлийн буянаар өдий зэрэгтэй яваадаа талархан ханцуйндаа залбирч  явдаг юм.

Харин ахын минь хэлсэн “Хөдөлмөрлө, бурхан чамайг заавал шагнана” энэ үг миний амьдралын гол философи болсон билээ.  

                                                                                                                                       2015-05-06

Харилцааны хэлбэрүүд

                                       

                                 

       Эрдэмтэн судлаачид харилцааны хэлбэрүүд доторх дотоод харилцаа холбоог тодорхойлох гэж удаан хугацааны туршид оролдсон байна. Тэдгээр загвар хэлбэрүүд нь ойлгоход бэрхшээлтэй гол гол бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг гаргаж  ирдэг түлхүүр юм.
        Тэд бидэнд харилцах үйл ажиллагааны явцад юу бидний юу боддог тэрхүү тодорхой төсөөллийг урьдчилан харахад тусалдаг. Яагаад гэвэл тэдгээр нь мэдэгдэхүйц үнэн бодит төсөөлөл байдаг бөгөөд бид аливааг судлан шинжлэх, төсөл төлөвлөгөөг бодож төсөөлөн ойлгоход дэмжлэг болдог байна.
        Хамгийн шилдэг загварууд нь судалгаа шинжилгээнд боломжтой олон олон хувилбаруудыг сорилтоор батлан гаргажээ. Хүмүүсийн хоорондын харилцааны талаарх бидний ойлголтонд тэдгээр эртэмтдийн оруулж ирсэн хэв загваруудын нэр томьёолол болоод ангиллууд нь илүү тодорхой ба хялбар дөхөм.
           Харилцааны маш олон, ач холбогдолтой хэв загварууд байдаг  бөгөөд эрдэмтэн, судлаачдын  дунд хүлээн зөвшөөрөгдсөн, бүх хугацаанд зөвхөн дан ганц хэлбэр загвар байна гэж байдаггүй.
        Энэ утгаараа дараах эрдэмтдийн томьёолон гаргасан хэд хэдэн санаа буюу хэв загваруудыг харилцааны явц дахь бүрэлдэхүүн хэсэг болоод бүрдүүлэгч, оролцогчдын талаар одоо танилцуулах гэж байна.

    Аристотелийн загвар

        Эртний Грекийн суут эрдэмдэн Аристотель  /МЭӨ 384-322 /  хүмүүс хоорондын  харилцааг шинжлэх ухаан мөн гэж үзэж, уран илтгэл зүй буюу уран илтгэх урлагийн хамгийн эртний үндэс суурийг тавин, энэ  нь илтгэх зүйг шинжлэх ухааны төрөл хэмээн үзсэн мөн л хамгийн анхных  байлаа.
         Аристотель ард олон буюу олон нийтийн дунд уран илтгэх  чадварыг тунхаглахад олон нийтийн яриа, аман яриа, ярианы харилцаанд хэрхэн үр нөлөөгөө үзүүлж буй эсэхийг судлахыг, ойлгохыг ихэд чармайж  байлаа. Тэрээр ярих урлагийн тухай нэг нөхцөл байдалд хүнийг ятгах, санаа бодлыг нь эргүүлэх, сэнхрүүлэх гол арга хэрэгсэл юм гэж үзжээ.
          Уран илтгэх зүйн харилцааны явцад чухам юу хувьсан өөрчлөгдөх суурь онолыг тодорхойлон гаргажээ
 Эдгээр нь:
             ИЛТГЭГЧ-  МЭДЭЭЛЭЛ- ҮЗЭГЧ СОНСОГЧИД гэх хэлбэр

                         Аристотелийн гаргасан харилцааны хэв маяг

          Аристотелийн тодорхойлсоноор харилцааны үйл явц нь шулуун шугаман хэлбэрийн бус юм.  Иймээс үйл явцын  хувьсан өөрчлөгдөх буюу тогтмол бус байдал нь гурвалжин хэлбэрийг үүсгэж, түүний төсөөллөөр эдгээр  элементүүд нь буюу бүрдүүлэгч хэсэг нь өөр хоорондоо харилцан холбоотой буюу нэг нь нөгөөгөөсөө хамаарсан байдаг юм байна. Энэ нь юу гэсэн үг вэ гэвэл илтгэгч нь үзэгч сонсогчдод нөлөөлөх бөгөөд мэдээллийн хэлбэр болон агуулга нь бие биенээрээ үнэлэгддэг гэсэн үг.

    Берлогийн загвар

          Девид Берло харилцааны үйл явцыг тодорхойлохдоо  хамгийн энгийн мөн орчин үеийн бас хамгийн хэрэгцээтэй тэрхүү загварыг томьёолон гаргажээ.
      Берлогийн томьёолол  нь маш өргөн дэлгэр, нийтлэг хэрэглэгддэг  Э-М-С-Х буюу эх сурвалж-мэдээлэл-суваг-хүлээн авагч гэсэн томьёолол. Энэ нь суурь зургаан ойлголтыг багтаасан буюу “эх сурвалж” хэмээх Аристотелийн харилцааны  мөн чанарт хийсэн ажиглалтыг тусгасан байна.
1.    Эх сурвалж
2.    Кодлогч
3.    Мэдээлэл
4.    Суваг
5.     Код тайлагч
6.    Хүлээн авгч юм.

      “Нүүр нүүрээ харсан” буюу шууд харилцаанд эх сурвалж  нь кодлогч, харин хүлээн авагч нь кодыг тайлагч юм.
       Бид бие биетэйгээ харицахдаа өөрсдийн бодлоо хэл тэмдэгтийн системд хөрвүүлэн шилжүүлж буюу кодлоод мэдээллээр дамжуулдаг. Бидний амьдарч буй өнөөгийн ертөнцөд нүүр нүүрээ харсан буюу шууд харилцаа бага, харин техник технологийн тусламжтайгаар бид мэдээллээ кодолж, мөн түүний л тусламжтайгаар кодыг тайлдаг.
     Бид хэзээд утсаар ярихад, видео, компьютер хэрэглэхдээ эсвэл хиймэл дагуулаар харилцахдаа кодлох болон код тайлах шаардлага ч аяндаа гарч ирдэг билээ.
     Берлогийн загвар бол шулуун шугаман загвар. Тийм ч учраас тодорхой хязгаартай. Ер нь Берло харилцаа гэдэг бол үйл явц төдийгүй цаг хугацаагаар үнэлэгддэг зүйл болохыг мэджээ.
      Грекийн философич Гераклитус дэлхийн өөрчлөгддөг хувирамтгай  чанарыг дурьдаад Берлогийн тодорхойлсон нэг зүйл бол харилцааны төлөв  байдал нь  хэзээ ч тодорхой болон нарийн байдлаар давтагдаж хувилдаггүй. Учир нь харилцааг бүрдүүлэгч бүхий л элементүүд болон түүний харилцаа холбоо нь бие биенээсээ өөр хоорондоо ялгаатай байдагт оршино гэжээ.
      Жишээ нь, бид нэг хүнээс хоёр төрлийн өөр онигоог сонсоход нэг нь илүү санагддаг эсвэл бид нэг л киног ахин дахин үздэг гэх мэт. Ингэж бид Берлогийн тодорхойлсон харилцааны цөмийг ойлгох болно.

Шэнон болон Виверийн загвар

       Шэнон болон Виверийн харилцаа нь чимээ шуугианы талаарх ерөнхий ойлголт, аливаа зүйлийн хэсэг, урвуу холбоо болон сувгийн багтаамжийг дэлгэн  харуулжээ. Чимээ гэдэг нь мэдээлэлд саад болдог суваг. Мэдээллийн мэргэжилтнүүд долгионоос мэдээлэл рүү чиглэсэн тэхүү тоон харилцааны тал дээр илүү анхаарлаа хандуулжээ. Харин бидний хувьд ерөнхий төсөөллийг авах нь гол юм.
       Олон янзын харилцаанд саад үүсдэг учир нь харилцагчид буюу коммуникаторууд,  чимээ гэдэг нь мэдээллийг дамжуулаад үргэлж  тухайн мэдээллийг  хүлээн авагчид хүргэнэ гэсэн үг биш. Шэнон Вивер нар чимээний сувгийг ихэд судлан сонирхож байсан бөгөөд гол нь тэд сувгийн хүчин чадлыг нь  тооцоолж битийн дугаар буюу нэг оронтой тооны мэдээллийн сувгийн цаг хугацааны үеийг тодорхойлдог ба чимээ шуугианы сөрөг байдал нь мэдээллийн урсгалд нөлөөлдөг.
     Ер нь эдний загвараас харгилцааны шинжлэх ухааны эрдэм шинжилгээний ажилчид болон судлаачид семантик чимээ болон сувгийн чимээг сонирхон судалсан ажээ. Сувгийн чимээ нь харилцааны дунд оршдог хөндлөнгийн оролцоо юм.
     Утсаар ярих, шугаман дээрх хөдөлгөөний нэг хэвийн үргэлжлэл болон Дито хэл дээр хэвлэгдсэн бичиг баримтууд нь харилцахдаа тухайн харилцаа бий болсон байдлыг харгалзахгүйгээр харилцан үйлчлэлд ордог бөгөөд  энэ нь мэдээлэл  ямар ч чимээ шуугиангүй байна гэсэн үг.
       Магадгүй нэг оюутан багшийгаа ойлгомжгүй ярихаар нь эсвэл эвгүй байдлар тоглоом хийснээс болоод маш их уурлаж болох ба ингэсэн тохиолдолд тухайн оюутан  мэдээллийн агуулгад төдийлөн анхаарлаа хандуулж чадахгүй. Эдгээр нь семантик  чимээний жишээ юм.
     Шэнон, Вивер нар нь урьдчилан тааварлаж болмоор болон боломжгүй асуудлыг тус тусад нь авч үзжээ.  Хангалттай ойлголттой мэдээлэл юмуу өндөр агууламжтай мэдээллүүд их хэмжээний хэрэггүй болсон мэдээллийг агуулж байдаг. Эхэн үедээ энэхүү ойлголт нь мэдрэмжтэй ба учир нь бид урьдчилан таамаглах тусдаа мэдрэмж бидэнд байдаг. Урьдчилан таамаглал гэдэг бол харилцаа амжилттай болох гол  түлхүүр  юм
      Баримтаас  үзэхэд  нийтлэг харилцааны систем бол  субьектын хөндлөнгөөс оролцох чимээ ба мэдээллүүд хэзээд тодорхой байх ёстой бөгөөд үүнийг батлах нь  кодыг маш амжилттай тайлна гэсэн үг. Мэдээлэл зуун хувь илүүдэлтэй байна гэж үгүй ба учир нь бид харилцааг тодорхойлоход мэдээлэл хамгийн гол үүрэгтэй байдаг. Урьдчилан таамаглаж болмооргүй зүйл гэж үгүй бол  ямар ч мэдээлэл солилцох зүйл гэж үгүй билээ. Иймээс харилцаа гэдэг  ч өрнөхгүй. Яагаад гэвэл зарим илүүдэл бол мэдээллийн нарийвчлалыг батлах гол бүтээл, гол хэрэглэгдэхүүн юм.
        Шэнон, Вивер нарын загвар нь чухал хязгаарлалтыг төдий л тооцоогүй, бас судлаагүй байна. Энэ загварт мэдээллийн онол болон дамжуулах чадвар ба дохио чимээний харьцаа нь чухал юм. Энэхүү мэдээллийн онол буюу Шэнон, Виверийн загварууд нь электрон харилцааны технологийн хөгжлийн хамгийн гол үндэс суурь нь болсон. Гэхдээ хүн төрөлхтний харилцааны талаарх асуудалд төдий л оновчтой хандаагүй гэж бусад эрдэмтэд үздэг ажээ.

Ласвеллийн загвар

           Өнөөгийн харилцааны бүхий л загваруудыг судлаач шинжээчид судалж илрүүлээгүй юм. 1948 онд улс төр судлаач, эрдэмтэн Харольд Ласвелл “Ласвеллийн томьёолол” гэдгийг гаргаж харилцааны загварыг тайлбарласан байна. Тэрээр харилцааг хамгийн энгийн  байдлаар дараах хувилбараар судалжээ.
-    Хэн
-    Юу хэлсэн
-     Ямар сувгаар
-     Хэнд
-    Ямар нөлөөтэйгээр
            Ласвеллийн загвар үнэхээр ач холбогдолтой. Яагаад гэвэл энэ нь үр дүн гэдэг зүйлийн талаарх  ойлголтыг танилцуулжээ. Тус загвар нь мэдээлэл дамжуулагч зөвхөн хүлээн авагчаар код тайлахгүй, харин тэдэнд нөлөөлдөг гэдгийн анхааран авч судалжээ.
         Ласвеллийн загвар нь Аристотелийн загварыг дахин сэргээж баяжуулан гаргасан байна. Харилцаа гэдэг бол аливаа зүйлийг амжилттай биелүүлж гүйцэтгэх арга хэлбэр гэжээ. Мэдээлэл хүлээн авагчийг ямар нэг үр дүнд хүргэдэг ба хүлээн авагчид байгалийн тэрхүү хариуцлагыг тайлбарлах аргагүй юм. Ласвеллийн загвар нь өдгөө шугаман бөгөөд хязгаарлалттай юм. Тэрээр  өнөөгийн бидний амьдралд өргөн хэрэглэгддэг харилцааны ерөнхий ойлголт болох харилцааны хоёр талт үйл явцыг гаргаж ирсэн. Түүний загвар нь хөдөлгөөн дэх чухал элементийг тусгаагүй байна. Хэдийгээр тус загвар харилцааны үйл явцын талаар чухал асуудлуудыг хөндөж тавьсан боловч хамгийн гол чухал яагаад мэдээлэл дамжуулагч нь мэдээллийг бүтээдгийг гаргаж ирээгүй байна.

                                                 Гербнерийн загвар

         Харилцааны мэргэжилтэн Жорж Гербнерийн 1956 онд гаргасан загвар нь харилцааны үйл явцыг илүү цогцоор нь гаргаж тавьсан юм.  Энэ нь хүн төрөлхтөний харилцаа нь байгальтай холбоотой бөгөөд дүрийн ойлгоц нь харилцаанд тоглодог. Гербнерийн загвар нь мөн Ласвеллийн загварт орхигдсон тэрхүү   яагаад гэдэг асуудлыг хөндөж тавьсан юм. Учир нь үйл явдлыг урьдаас таамаглан мэдэж байсан бөгөөд аливаа хүн өөрийн ухамсар мэдрэмжээрээ харилцахыг эрмэлзэж, заримдаа өөр хэлбэр болон нөхцөл байдлаар харилцана.
        Гербнерийн загвар мэдээлэл илгээгчээр очсон бодит мэдээлэл, үйл явдал мөн мэдээлэлд жинхэнэ ойлголт, ухамсар хэрхэн тусгагддаг болоод тухайн мэдээлэл хүлээн авагчид хэрхэн нөлөөлдөг вэ гэдгийг ялгаж салгаж өгсөн байна. Энэхүү загвар нь дээрх  харилцаа болон ухамсрын асуудлыг танихад чухал ач холбогдолтой юм.
         ОНМХ-д тусгаснаар энэ нь дэлхий дээр өрнөн буй үйл явдлуудыг хэрхэн үнэн бодитойгоор нээн харуулж, мэдээллээр дамжуулагдан олон нийтэд хүрч үзэгчид, сонсогчдын ухамсар болоод ойлгоцоор хэмжигддэгээрээ  адил юм.

Дефлойрын загвар

         1966 онд Мэлвин Дефлойр Шэнон, Вивер нарын тодорхойлсон тэрхүү загварыг дээд түвшинд нэмэн сайжруулж энэ загвараа гаргасан юм байна.
          Дефлойрын загварт байгалийн харилцааны хоёр талт харилцааг голлон тусгасан байна. Түүний гаргасан эргэх холбооны агууламж болон харилцаа нь мэдээллийн салшгүй нэг хэсэг мөн гэж үзсэн байдлаас нь харагддаг. Байнгын мэдээлэл дамжуулагч болон хүлээн авагч нь өөрсдийн буюу үүргээ солилцож тэд чимээ шуугианыг даван дийлж байх хэрэгтэй гэж  тэр үзжээ.
     Эргэх холбоо нь яриа хэлэлцээрт  маш чухал үүрэгтэй юм. Ерөнхийдөө эргэх холбоо гэдэг нэр томьёо нь хүлээн авагчийн эсвэл түүнд үзүүлэх хариу үйлдэл юм. Эргэх холбоо нь шууд ба яаралтай байж болно. Хоёр хүн ярьсан яриагаа захианд бичихэд эсвэл ТВ-д ил захидал илгээхэд бидний хариулт ТВ-ийн сүлжээгээр бидэнд эргэн ирдэг билээ.
    Вестли, Маклин нарын загвар
          Вестли, Маклин нарын  загвар нь нийгмийн сэтгэл зүйгээс үүдэлтэй. Ньюкоум бол хүмүүс хоорондоо хөгжин, бие биетэйгээ харилцаа холбоогоо хэрхэн  яаж бататгах талаарх дэвшилтэт харилцааны төлөвийг тайлбарлан илэрхийлж  тавьсан юм.
Ньюкоумын АВХ заавар буюу үүнийг энгийнээр А, В, Х цэгтэй гурвалжин гэж нэрлэдэг. А,В цэг нь бие биедээ хандах  хувь хүмүүс бөгөөд харин Х цэг нь тусгагдахуун  юм. Ньюкоум хэрэв А ба В бие биедээ таалагдвал А-д Х таалагддаг, В үгүй бол А ба В нар харилцах боломжгүй гэсэн үг. Ньюкоум  тэнцвэр бол харилцааны холбооны жинхэнэ бодит байдал бөгөөд хүмсүүс танин мэдэх гэсэн хэт их оюуны ачааллаа буулган харьцдаг хэмээн нотолсон байна.
          Ньюкоумын загвар тун их ач холбогдолтой бөгөөд энэ нь хүний дотоод харилцааны зарим нэг идэвхит шинжийг тайлбарласан ажээ. Яагаад гэвэл хүний дотоод харилцааны танин мэдэхүйг тусгасан байдаг.
           Ньюкоумын ажлыг бүтээхэд Брюс Вэстли болон Малкольм Маклин нар илүү ярвигтай бодож боловсруулан ОНМХ-д харилцааны талаарх мэдээлэл болгон цацжээ. Энэ загварт А ба В зарим обьект буюу Х сэдвээр харилцсаар л байна. Яагаад гэвэл энэ бол олон нийтийн харилцааны нөхцөл юм. Хэдийгээр А нь олон боломжит сонголтоос өмгөөлөх, хамгаалах маягаар нь В хүнтэй харьцана гэсэн үг.  А-гийн зорилго бол эдгээр сэдвүүдээс сонгон В-гээс Х-д хүрч буйойлголт мэдрэмжийг сайжруулан дээшлүүлэх явдал юм. А нь улс төрч юмуу сурталчлагч байж болно.
            Тухайлбал Х нь манай  нийгмийн орчны  ямарч сэдэв  байж болох юм. С бол А болон В-гийн хүчин зүйл, төлөөлөгч байж болно. С-гийн үүрэг бол А-г сонгох бөгөөд В буюу эсвэл үзэгчдэд хүрэх тэрхүү сувгийг нээж өгөхөд оршино. С-гийн зорилго бол В-гийн хэрэгцээнд тохируулан шаардлагатай мэдээллээр хангах .
          Энэхүү загвар нь эргэх холбооны янз бүрийн талыг үзүүлдэг. ФВА  эргэх холбоонд агуулагдах үзэгчдэд жинхэнэ үнэн бодит эх сурвалжийг өгч байдаг. Харин ФВС нь А-гийн мэдээллийн сувгаар ОНМХ-ийн байгууллагад өгсөн эргэх холбоо юм. Энэ эргэх холбоо нь үзэгчдийн нэгэн төлөөлөл ил захидалд тухайн хүлээн авсан мэдээллийг эсэргүүцэж буйгаа илэрхийлэн ТВ-ийн байгууллагад хандах мэтээр илэрч болно.
           Харин ФСА нь тухайн ОНМХ-ийн зүгээс тэрхүү үзэгч буюу мэдээлэл дамжуулагчийн саналыг харгалзан үзээд А-гийн захидлын үр дүнг өөрчилж болох тэрхүү эргэх холбоог хэлнэ. Ньюкоум болон Вестли Маклин нарын загвар нь зарим нэг асуудалтай зүйлийг гарган тавьсан байдаг.
            Тэд бүгд харилцааны дүрслэлд эргэх холбоог дугариг маягаар дүрсэлсэн нь мэдээллээр дамжуулагдаж  байгаа утгыг олж авах үйл явцыг ярвигтай болгож байна.  Ялангуяа ОНМХ-д оролцохдоо улс төрийн харилцааны талаар сайтар тооцон бодох хэрэгтэй. Хэрэв А болон С-гийн хооронд улс төрийн харьцаа байвал С-гийн хувьд А-гийн үзэгчдээс явуулсан захидал нь С-гээс шалтгаалах болж байгаа юм. Энэ бол сонин эсвэл радиогийн байгууллага  мэдээллийн хувьд дан ганц эх сурвалжтай байвал тун бэрхшээлтэй нөхцөл байдал  бий болж байгаа юм байна.
       Хэрэв тэр эх сурвалж  нь сурталчлагч байвал С-гийн захидлын сонголт бол улс төрийн бодол санаагаар тодорхойлогдохоосоо илүүтэйгээр үзэгчдэд, сонсогчдод дуулгах буюу тодорхой мэдээллийн хэрэгцээ шаардлагаар тодорхойлогдох юм.  Хэрэв А жишээ нь, тамхины үйлдвэр ба энэ сонин сэтгүүлд түүнийгээ сурталчилдаг байвал өөр бусад сонин сэтгүүлүүд /энд С байж болно / тамхи сурталчилсан шүүмжлэлтэй захидлыг  сонгон үзэгчдэд толилуулж болох талтай.

Ворагийн загвар

        Хэдийгээр харилцааны олон олон загвар, хэлбэрүүд байдаг хэдий ч бид дараахь хэсгээс нэг л загварын тухай олж мэдэх болно. Эриза Вензел Ворагийн загвар нь харилцааны үйл явцыг цаг хугацааны хувьд дүрслэл, хэлбэрийг тодорхой агуулсан байдаг.
     Хүн төрөлхтөн бол тогтмол өөрчлөгдөж байдаг харилцагчид юм гэдгийг тэрээр анхааруулжээ. Яагаад гэвэл энэ өөрчлөлт нь бидний ижил, хоорондоо адил захидалд хариулахдаа нэг удаа хариулахад нэг өөр, харин цаг хугацаа өнгөрсний дараа бид бас нэг өөрөөр хариулдаг. Өөрөөр хэлбэл захидлын үр нөлөө нь нэг үед өөр харин дараа өөр цаг үед бас нэг өөр байдаг гэсэн санаа. Үүнээс гадна Ворагийн загвар нь бид өөр өөр ХМХ-ээс хүлээж авсан ижил загварыг баримтыг тайлагнадаг бөгөөд өөрчлөлт нь биднийг тухайн захидлыг хүлээн авахад нөлөөлдөг байна.
          Түүнчлэн Вора додоод болон гадаад хүчийг судалжээ. Түүний загварын харилцаанд нөлөөлдөг загвар нь  хоёр түвшний агуулгаар судалсан бөгөөд дотоод орчин буюу ДО гадаад орчин буюу ҮО хүн төрөлхтний өнөөгийн ахуй амьдралд бидний бичдэг мэдээллүүд болон бидний бусадтай харилцахад бүтээдэг мэдээллүүд бүгд бидний дотоод болон гадаад орчноор тодорхойлогдож байна. Бид баяртай байх эсвэл уйтгарлах, өлсөх, уурлах, мөн өвдөхөд бидний мэдээлэлд хариулах эсвэл зурвас бичихэд тодорхой хэмжээгээр нөлөөлж байдаг байна.
      Үүнтэй адилаар гадаад орчны хүчин зүйлс мөн л бидний мэдээлэл бичих эсвэл хариулахад нөлөөлнө. Жишээ нь, гадаа цас орж байвал бид радиогоор зарлах цаг агаарын мэдээнд илүү анхаарлаа хандуулах, эсвэл найзууд руугаа утсаар ярьж машин барихдаа анхааралтай байхыг анхааруулна. Энэ нь нэг ойлголтын тархалтыг нийгэм дотор нь агуулж судалсан ба харин түүний харилцаан дахь гадаад орчны үүргийг судалсан нь чухал. Яагаад, юуны учир тодорхой цаг хугацаанд тухайн мэдээлэл бусдад бус нийгмийн гишүүдэд хүрч байна вэ гэдгийг тайлбарласан байна. Тэдгээр зүйлс  нь тухайлбал, хар тамхи, хүүхэд хулгайлах, Вьетнамын дайн гэх мэт.
         Ворагийн загвар нь мэдээлэлд байж болох хэд хэдэн чухал онцлогийг гарган тавьсан бөгөөд энэ нь мөн хүлээн авагч нь мэдээллийг олж авах хандлага буюу төлөв  байдлаар ялгагдана.
       Бид харилцааг зорилготой байх талаар ярина гэдэг нь аливаа мэдээллийг анх бий болгосон хэн нэгэн хүлээн авагчид тухайн мэдээлэл нөлөөлж байхыг эрмэлзэнэ гэсэн үг. Ворагийн загвар нь бидэнд үзүүлж буй нөлөөнүүдийг хооронд нь салгаж ялгах, мэдээллийг өөрчлөх тэрхүү хандлагыг үзүүлдэг. Эдгээр загварууд өөрт чинь шинжлэх ухааны судлаачид харилцааны шинжлэх ухааныг хэрхэн яаж судалдаг талаар хэд хэдэн санааг өглөө.
       Эдгээр харилцааны загварын санаанууд нь харилцааны шинжлэх ухааныг судлаачдад мэдээлэл дамжуулагчийн шилжих хөдөлгөөн, мэдээ дамжуулагчийн зүгээс үр нөлөө, мөн мэдээллийн агуулга, харилцааны нийгмийн болон байгалийн эргэх холбоог судлахыг та бүхэнд санал болгож байна.
         Дээрх загварууд харилцааны  төлөв  байдлын хэд хэдэн тодорхой төрлийг тайлбарлалаа. Энэ нь хоёр хүний хоорондын харилцан яриа, бүлэг хүмүүсийн хоорондын дотоод харилцаа, олон нийтийн харилцаа, хэрэв тэд нэг тодорхой төрөл дээр бусдаас нь илүү нягталж үзээд байвал өрөөсгөл харилцаа болно.
       Хэрэв чи үнэхээр харилцааны талаар үргэлжлүүлэн судлахыг хүсвэл цааш нэмж олон загваруудыг судлах хэрэгтэй шүү. Харилцааны шинжлэх ухаан өөрийг чинь будлиулахаар тийм тоо тоймгүй олон биш юм.