“Балдорж”-ийн тунхагласан сурвалжлагын шинэ цагийн төлөөлөгчийн тухайд /Шүүмж/

Өвөр руу туулай орлоо. Жигтэйхэн билэгшээж явтал дахиад нэг туулай машины гэрэлд орж ирээд зам даган дэгдэв. Гэрлээ хэсэгтээ унтрааж, бас баруун талаас хашисхийж, ингэж тэгсээр нэг юм өвөртөө орууллаа. Дахиад билэгшээн баярлав. Гэтэл төд удалгүй дахиад нэг туулай. Бас дахиад нэг туулай. Дахиад туулай. Цөөн бол билэг, олон бол улиг гэгч болж сүүлдээ өврөөс гарч, орж байгааг ч тоохоо болив. Машины гэрлийн үзүүрт үнэг харагдаад өнгөрлөө. Бас сүрэг зээр. Дахиад зээр. Гайхан шагштал газарчин залуу,  “Машины өмнүүр олон зуун тоотой зээрийн сүрэг өнгөрвөл зогсч хүлээхээс өөр аргагүй болдог” хэмээн бүр гайхашруулав. Эрчүүдийн ангийн хорхой гозгонож байгаа бололтой хүүхэд шиг дэмий л хуруугаараа онилж, амаараа буудав. Зүүн аймгууд ийн баян дэлгэр юмсанж. Алтан овоо, Дарьганга нуур, Шилийн богдыг зорьдог дотоодын жуулчдын адилаар зүүн аймгаар аялаад ийм сайхан сэтгэгдэлтэй буцаж ирсэний дараа Балдорж сангийн шалгаруулалт зарлагдав.

            Харин Гран при шагналын эзний “Зүүн гурван аймгийн хуульгүй ардууд зээрийн сүргээ хүйс тэмтрээд дуусч байна” сурвалжлагыг уншаад цочирдов. Амгалан тал налайж, амьтад тааваар байна хэмээн бодож байсан учир нутгийн ардууд баян хангайдаа ийм хүйтэн сэтгэл гаргадаг нь хүний нутгийн маньд жигшил  төрүүлнө. Зээрийг ан авлах аргаар бус зугаа цэнгэлээ болгон, айж цуцтал нь элдэж хөөн, амь тавиагүй байхад биеийг нь хутгаар сийчиж, ганц удаа гал нээхэд олон амьтдыг хөнөөх цэрэг, дайны зориулалттай буугаар устгаж байгаа сэтгэл сэртхийлгэм дүр зургийг олж харав.  Дорнын талд зэрлэг хядаан болж байгааг ингэж мэдэж сэтгэл шимшрэв.   Хэрэв сэтгүүлч дээрх сурвалжлагыг бичээгүй бол цагаан зээрийн хядлага цагаандаа гарсаныг хэзээ ч мэдэхгүй байх байжээ.

 Манай ихэнх хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд Улаанбаатар хот дотроо л эргэлддэг бол "Өдрийн сонин"-д газар нутгийн хувьд хязгааргүй байдаггүй.  Тэгээд ч  байгаль хамгаалах үйлсийг хөхиүлэн дэмждэг учир уншигчдын мэдээллийн мөрөөр сэтгүүлч Э.Хүрэлбаатар Хэнтий, Сүхбаатар аймгуудын бүх сумд, Дорнодын баруун зүгийн сумдаар явж, энэхүү сурвалжлагыг бичжээ.  Томилолт бүхний цаана асуудал бий.  Үүнийг шийдэх, эс шийдэхийг сэтгүүлчийн ур чадвар мэддэг.  Хэрхэснийг одоо авч үзье.

 “Үүр дөнгөж хаяарч байхад Асгатын уулын баруун мөрөөр урагш даван давхилаа. Тэртээд гурван машины гэрэл тод харагдаж хоорондоо сүлжилдэн давхилдахыг хараад хамт явсан жолооч ах “За нөгөө хэдэн цагаан зээрийг чинь хядаж байна даа. Гурван талаас нь шахаж байгаад л буудаж байгаа бололтой” гэдэг юм байна. Би ч машины гэрэл гарч байгаа зүг рүү сайтар харлаа. Үнэхээр л нэг амьтан хөөгөөд байгаа нь тодорхой болов.”  гэж “Өдрийн сонин”-ы сэтгүүлч Э.Хүрэлбаатарын сурвалжлага эхэлж байна.

Ороо бусгаа өнөөдрийн нийгэмд сэтгүүлч өөрийн сонссон, дуулсан зүйлээ баримт болгон олон нийтийг төөрөгдүүлэх нь элбэг болсон үед сэтгүүлч үйл явдлын халуун мөрөөр ороод гэрч баатрын үгээр ийнхүү өгүүлж байгаа нь уншууртай нийтлэл гэдгийг илэрхийлнэ.  

Цагаан зээр гэдэг “Улаан ном”-ын амьтан. Дэлхийд нэн ховор. Биологичид дэлхийн цагаан зээрний дөрөвний нэг нь Монголд байна гэсэн барагцаа тоог хэлжээ. Зээр харин зүүн аймагт л олноороо байдаг аж. Харин хуулийн дагуу агнахыг хоригложээ. Гэтэл хууль цаазыг үл тоосон, зүрх сэтгэлгүй хот, хөдөөгийн иргэд, мөнгөний төлөө юу ч хийхэд бэлэн зээрийн махны ченжүүд, уул уурхайн компаниуд, Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх газрын харьяа хорих ангиуд, цэргийн анги, ан авд хорхойсох араатан гэмээр нөхдүүд зээрийн сүргийг хичнээн харгис хэрцгий, хайр найргүйгээр хядаж буй талаар сэтгүүлч эрэн сурвалжлага хийжээ.  

Байгаль хамгаалах гэдэг бол зөвхөн байгаль хамгаалагчдын үйл хэрэг биш. Бүх нийтийн хэрэг. Эх орныхоо бахархал, үнэт өв болсон зэрлэг ан амьтдыг бид бүгд  хамгаалах хэрэгтэй гэсэн үнэтэй санааг уншигчдад ойлгуулахыг хичээжээ.

Энэ сурвалжлага өдөр тутмын завгүй амьдралаасаа өндийж чадахгүй байгаа уншигчдад үнэн бодит мэдээлэл хүргэж, асуудлыг ил гаргаж тавихаасаа гадна олон асуудал хөнджээ. Үүнд, төр захиргааны байгууллагын хүмүүс төсвийн мөнгөө хэмнэж өөртөө халааслах болсон тухай, Улаанбаатар хот руу зээрийн мах зөөж борлуулдаг бүхэл бүтэн сүлжээ бий болчихсон тухай, сандал ширээний асуудлыг чухалчилдаг аймгийн удирдлагуудын увайгүй төрх, орон нутгийн засаг захиргаа шийдвэрлэвэл нэн зохих асуудалтайгаа эвлэрчихсэн байгаа буруу тогтолцооны тухай, Монголын хууль тогтоомжийн хэрэгжилт зэрэг эзэнгүй төрийн эмгэнэлтэй байдлыг харуулжээ.

Сэтгүүл зүй нотлон үзүүлдэг учир баримт бол маш үнэ цэнэтэй. Ийм баримтыг хэвлэлийн хурал, буух эзэнтэй үйл явдлаас бус хээр талаас цуглуулна гэдэг амар зүйл биш.  Хаана очих, хэнтэй уулзах нь тодорхой бус байдаг юм. Ялангуяа эрэн сурвалжлах сэтгүүл зүйд.

“Зүүн гурван аймгийн хуульгүй ардууд зээрийн сүргээ хүйс тэмтрээд дуусч байна” эрэн сурвалжлага сэтгүүлчийн арваад өдрийн эрлийн үр дүнд дөрвөн хэсгээс бүрдэж, Монгол улсын Засгийн газрын тогтоол, Ан агнуурын тухай хууль зэрэг бичгийн эх сурвалжууд, мөн 15 эх сурвалжтай уулзаж ажиглалт,  дүгнэлтийг хийсэн байна. 15 гэсэн тоо байгаа боловч уулзаж мэдээлэл авсан хүний үүнээс олон гэдэг нь нийтлэлийн агуулгаас тод харагдана. Ийнхүү нийтлэлд цагаан зээрийн талаар олон эх сурвалжийн яриаг оруулсан нь тухайн асуудлыг өнгөц биш лав судласныг харуулна.  

Аман эх сурвалжуудын нэгээс бусад нь хаалттай буюу нууц эх сурвалжууд байна.  Хууль бус үйлдлийн талаарх энэхүү сурвалжлагад үүнээс өөр арга байхгүй гэдэг нь тодорхой юм.

Мөн сайн нийтлэл бүтээхийн үндэс нь эх сурвалжийг зөв сонгож, маш нямбай хариуцлагатай хандах явдал байдаг. Нийтлэлийн хувь заяа ямар эх сурвалж сонгож авсанаас, түүний үнэн бодитой, баталгаатай эсэхээс шууд шалтгаалдаг онцлогтой. Э.Хүрэлбаатар гурван мянган хоньтой айлын эзэд, оторлож яваа гурван зуун адуутай компаний захирал, нутгийн иргэд, анчид, махны наймаачид, олон жил хилийн цэрэгт ажилласан бэлтгэл хурандаа, зээрийн махны сүлжээний эзэд, цагдаа зэрэг эх сурвалжуудыг сонгож асуудлаа харуулжээ. Эх сурвалжийн сонголт сайн байгаагаас гадна, анхдагч, олон талын, итгэлтэй эх үүсвэрийг ашиглах ёстой байдаг сэтгүүл зүйн шаардлагыг сайн хангасан нь дээрх баримтаас харагдана.  

 Сурвалжлагад итгэл үнэмшил, уран сайхны дүрслэл шингээж өгдөг. Сурвалжлага амаргүй зүйл гэдгийн учир энд оршино.

Дээрх эх сурвалжуудын баримт мэдээллээс гадна сэтгүүлч цагаан зээрийн анчдын халуун мөрөөр орж Асгатын уул, Шивэртийн өврийн хөндий, Дарьганга сумын хойхно гэхчилэн зээр агнаж байсан 6 удаагийн тохиолдлыг өөрийн биеэр үзэж баримт болгон ашигласан нь уншигчид итгэл үнэмшил муутай санагдах боловч хаана очвол хэргийн мөрөөр орох, хэнтэй уулзвал баттай мэдээлэл өгөхийг мэддэг туршлагатай сэтгүүлчийн, ажлын зөв зохион байгуулалт, ухаалаг нарийн мэдрэмжээр энэ бүгдийг үзэж харсан нь гарцаагүй юм. Үүнийг л сэтгүүлчийн ур чадвар хэмээн ойлголтод багтаадаг.

Мөн зарим уншигчийн хувьд энэ сурвалжлагаас цус үнэртэж байгаа ч “Үхэж амжаагүй зээрийн хүзүүг нужигнатал нь хуга дараад машиныхаа тэвш лүү шидэлнэ... Амьдаараа гэдсээ хүү татуулж толгойгоо тасдуулан унах цагаан зээр”,  “Гурван машины гэрэлд шахуулан хядуулсан зээрийн өр эмтрэм дүр зураг харагдах аж. Машины гэрэлд турьхан хөлөө тас буудуулж санжлуулсан, бүх бие нь тэр чигтээ цусанд будагдаж, бууны суманд шүүрэн шанага шиг сэг болтлоо буудуулсан цагаан зээр хөндий талаар дүүрсэн гэлтэй.” гэх мэтээр цагаан зээрийг цусан мөр таттал нь хядаж байгааг нэгдүгээр хэсэгт гурван удаа, хоёрдугаар хэсэгт зургаан удаа, гуравдугаар хэсэгт хоёр удаа буюу нийт арван нэгэн удаа дүрсэлж оруулсан нь уншигчдад бодит үнэнийг ойлгуулах зорилготой.

Ийнхүү сэтгүүлч үйл явдалд биеэр оролцож,  ажиглагч, гэрч болсны үндсэн дээр  тухайн цаг мөчийн онцлог шинжийг нүдэнд үзэгдэж, сэтгэлд буутал дүрслэн үзүүлдэг, түүний гэрч, оролцогчдын сэтгэгдэл, санал бодол болон өөрийн ажиглалтад тулгуурлан бичдэг сурвалжлага хэмээх төрлийг сонгон авсан нь нүдээ олж, Хялганат талыг донсолгосон их хядлага нүдэнд үзэгдэж, буун дуу чихэнд сонсогдож байна.  Сурвалжлага бол нэг ёсны эрэл юм. Зохиогчийн ч, уншигчийн ч хувьд ийм юм.

Монгол орны ан амьтныг хамгаалах чиглэлээр бичсэн энэхүү цуврал сурвалжлага  цаг хугацааны дарааллыг хадгалан бичдэг нийтлэлийн бүтцийг сонгон өгүүлжээ. Сурвалжлагын зохиомж нь гол төлөв үйл явдал болж өнгөрсөн дэс дараалалтай тохирч байдаг ба олон хоногийн эрлийн дүнг ийм бүтцээр өгөх нь уншигчдад цэгцтэй ойлголт өгөхөд дөхөм болжээ.

 “Адуу янцгаасан шаргал талын шөнө одод ярайтал түгээд амар амгалангийн орон гэлтэй.  Бүх зүйлс амар амгалан ч цагаан зээр аль нэг газар хядуулж байгаа даа гэж бодогдох нь хэцүү” хэмээх сэтгэлээ чилээсэн зохиогчийн бодол  нь сэтгүүлч уран бүтээлдээ зүрх сэтгэлээ хэрхэн шингээн туурвидаг болохыг харж болохоор байна. Нөгөө талаас сэтгүүлч үйл явдал болж байгаа газарт биеэрээ байх, нүдээрээ үзэх нь хангалттай биш. Харин үйл явдалд идэвхтэй оролцож байж уншигчдыг байлдан дагуулах чадалтай, амьд, сонирхолтой сурвалжлагыг бичиж чаддагийн жишээ болно.  

Нийтлэл багагүй хүч хөдөлмөрөөр бүтдэг. Хөндсөн сэдэв, хийсэн сурвалжлага олон нийтэд хүргэж, дамжуулаад орхилгүй үр дүнд хүргэхийг “Өдрийн сонин” чухалчилдаг байна. Энэ дагуу дээрх нийтлэлийн дараахан бусад хэвлэл мэдээллийн байгууллагынхандаа мэдээ­лэл өгөхөөр БОНХАЖЯ, Цагдаагийн Ерөнхий газар, Мэргэжлийн хяналтын ерөнхий газар, Амьтны эрх хамгаалах нийгэмлэг зэрэг төрийн болон төрийн бус байгууллагын төлөөллүүдийг оролцуулсан хэвлэлийн бага хурлыг зохион байгуулжээ.

Хэвлэлийн бага хурлын үеэр хэлсэн албан тушаалтнуудын үг, цагдаагийн мэдээлэл, төрийн албаны тайлан мэдээллүүдээс үзвэл цагаан зээрийг ийнхүү хууль бусаар агнадаг явдал олон жилийн өмнөөс газар авсныг холбогдох хүмүүс нь мэддэг, үүнийг таслан зогсоох талаар юу ч  хийгээгүй байсан нь харагддаг.  Тухайлбал, МХЕГ-ын Байгаль орчны хяналтын улсын ахлах байцаагч Ж.Бадамханд “Цагаан зээрийн хууль бус ан олон жил үргэлжилсэн. Ган гачиг, зуд турхан, халдварт өвчин зэргээс үүдэн тоо толгой нь эрс багассан учраас үйлдвэрлэлийн зориулалтаар агнахыг хориглочихсон. Харин ахуйн зориулалтаар цөөн тооны зээр агнах зөвшөөрлийг харьяа яамнаас олгож байна. МХЕГ-аас хууль ангийн шалгалтыг жил бүр хийдэг” гэжээ. Эндээс үзвэл хууль бусаар агнадгийг олон жилийн өмнөөс мэддэг ч дорвитой арга хэмжээ авч байгаагүй гэдгийг баталж болох ба тэр бүү хэл “Сурвалжлагаас харж байхад цагаан зээр бүхий бүс нутагт өвлийн эхэн үед хяналт шалгалтаа идэвхжүүлэх ёстой юм байна гэдгийг ойлголоо. Өчигдөр Сүхбаатар аймгийн төвөөс 20 орчим км зайд 50 гаруй цагаан зээр хууль бусаар агнасан байхыг илрүүллээ.” гэж хэлснээс нь үзвэл ажлаа ч яаж хийхээ мэдэлгүй өдий хүрчээ.  

Мөн Зохион байгуулалттай гэмт хэрэгтэй тэмцэх газрын Байгаль хамгаалах журмын эсрэг гэмт хэрэгтэй тэмцэх газрын ахлах мөрдөн байцаагч хошууч Д.Баярсүрэн "Сүүлийн дөрвөн жилийн хугацаанд Ан агнуурын хууль тогтоомжийг зөрчсөн  140 гаруй далд гэмт хэрэг бүртгэгдсэн байна. Харин цагаан зээрийн хууль бус ангийн хэрэг бүртгэгдээгүй. Зүүн гурван аймгуудад орон нутгийн цагдаагийн байгууллага мэдээллийн мөрөөр шуурхай ажиллаж байгаа” гэжээ. Зуу зуугаар нь хядаж байгаа зээрийн нэг ч хэрэг цагаад бүртгэгдээгүй гэхээр үнэхээр хачирхалтай санагдана. Тэд өөрийн үүрэгт ажлаа гүйцэтгэж чадалгүй тэр өдрийг хүргэжээ гэсэн дүгнэлт хийж болохоор байна.

Харин энэхүү нийтлэлийн дараа л ЦЕГ-аас энэ хэргийн араас мөрдөж эхэлсэн бол МХЕГ-ын дарга зүүн гурван аймагт хяналт шалгалтаа сайжруулж, шалган нэвтрүүлэх цэг байгуулахыг аймгийн мэргэжлийн хяналтын газрынханд үүрэгдэж, зүүн гурван аймагт ажилладаг мэргэжлийн хяналтын байцаагч нарт тусгай үүрэг өгчээ.

Сэтгүүл зүй арилжаа наймаанаас илүү үнэтэй, улс төрөөс илүү хүчтэй болохын илрэл энэ бөгөөд “Балдорж” шагнал нүдээ олсныг энэ баримт харуулна. Нэг өдрийн дотор, нэг сарын дотор бүх зүйл эмхэндээ орж цэгцрэхгүй ч хэчнээн мянгаар тоологдох зээрийн бүлээн амийг аварсан нь харин үнэн билээ. Сэтгэл оюунаа чилээж, ур ухаанаа дайчлан байж бичсэн сэтгүүлчийн нийтлэл ийн үр дүнд хүрчээ.

            Сурвалжлага олонд хүрч, үр дүнгээ өгсөн нь бодитой зүйл. Гэвч өсөж яваа залуу сэтгүүлчид хожмын бүтээлүүдэд нь тус болохуйц хоёр үг хэлэх нь илүүц биш байх хэмээн найдна.  Нийтлэл эхнээсээ уншигчийг татаж, сонирхол төрүүлэх авч сүүл хэсэгтээ санаа, баримт давхцаж нуршсан хэсгүүд харагдана. Жишээлбэл, “Уул уурхайн компаниуд, цэрэг, хорих ангийнхан цагаан зээр хядсан хэвээрээ байгаа гэв” дэд гарчигт өгүүлэгдсэн санаа “Хорих, цэргийн анги, заставын складанд зээрийн мах тэвхийтэл хураачихсан байгаа” гарчиг дорх агуулгатай утгын хувьд адилхан байна.  Үүний оронд өгүүлэгдээгүй шинэ баримтыг дээд хэсэгт шингээсэн бол зүгээр байв. Үүнийг Монголын ХМХ-үүд цөөн хүний хүчээр их ажил хийлгэдэг учир сэтгүүлчийн ажлын норм, ачаалал их, сэтгүүлчийн шуурхай ажиллагаа зэрэгтэй холбон цайруулж болох талтай.

           Мөн сурвалжлагч албаны хүмүүстэй уулзаж ярилцаагүй учир эх сурвалжийн тэнцвэрт байдал алдагдсан байна. Эх сурвалжийн түвшинг тэнцвэртэй барихын тулд уг асуудалд мэргэжилтний, сонирхлын болон үр дагавар хүртэгсдийн төлөөллөөс үг сонссон бол сурвалжлага илүү болох байв. Нийтлэлийн эхний хэсэгт “Хэнтий, Сүхбаатар, Дорнод аймагт аравдугаар сараас арванхоёрдугаар сарын нэгнийг хүртэл хоёр сарын хугацаатай цагаан зээрийн хууль бус антай тэмцэх аян эхлүүлсэн байна. Цагдаа, Мэргэжлийн хяналтынхан хамтраад хөдөө орон нутгаар явсан гэх мэдээлэл байна. Цагаан зээр агнаад баригдсан 70 гарсан өвгөнөөс эхлээд хэд хэдэн хүнд торгуулийн арга хэмжээ авсан гэдгийг нутгийн иргэд ярьж байв. Гэхдээ хууль хяналтынхан хоногийнхоо хоолыг залгуулахын төлөө хоёр зээр унагачихсан хэдэн хүнд л арга хэмжээ авсан байх юм. Харин үй олноор нь хүйс тэмтэрч байгаа нэг ч хүнийг барьж чадаагүй гэнэ” гэсэн тодорхой эх сурвалжгүй, дам ярианы шинжтэй зүйл дээр дүгнэлт өгөн бичжээ. Өнөөгийн манай сэтгүүл зүйд түгээмэл оршин байгаа олсон мэдээллээ өөр эх сурвалжаар баталгаажуулдаггүйн жишээ энэ нийтлэлд бас ажиглагдаж байна. Хоёр байгууллага хамтарч шалгалт хийгээд иймхэн үр дүнтэй байсан гэхэд эргэлэзх хүмүүс олон гарна.

Мөн нийтлэлийн төгсгөл хэсэгт “БОНХЯ-ны мэргэжилтнүүд цагаан зээр хоол хүнсэндээ хэрэглэж байсан уул уурхайн хэд хэдэн кампанийг илрүүлсэн байна. Мөн өнгөрсөн онд машиндаа 15 зээр агнаж явсан Дорнод аймгийн иргэн Б-д 15 сая төгрөгийн торгууль тавьжээ”, “Өнгөрсөн аравдугаар сард манай улсын иргэд Сүхбаатарын Эрдэнэцагаан сумын Зүүн хатавчийн боомтоор хууль бусаар их хэмжээний зээрийн эвэр гаргаж байгаад баригдсан. Хятадын хилчдэд Монголын хилээр орж ирсэн хүнд даацын магинд шалгалт хийхэд 1.43 тонн цагаан зээрийн эвэр гарч ирсэн байна” зэрэг баримтуудын эх сурвалж нь мөн л бүрхэг юм. Аливаа мэдээллийн зайлшгүй байх үндсэн мөн чанар нь бодит үнэн байдал. Үүнийг зөвхөн баримтууд биш эх сурвалж тодорхойлж чаддаг. Учир нь баримт хэчнээн бодитой байлаа ч үйл явдал, үзэгдлийн тухай бүрэн төгс үзүүлж, хангалттай мэдээлэл өгч чадахгүй. Үүнийг сэтгүүлч хойшид бодолцох нь зүй юм.

            Дахин нэг анхаарах зүйл бол сэтгүүлч хэтэрхий нэг талыг барьж зүүн гурван аймгийн иргэд бүгд зээрийг хөнөөхийг хүсдэг мэтээр өгүүлсэн нь мэдээллийн тэнцвэрт байдал алдагдахад хүрчээ. Сэтгүүлчид нэрээ нууцлан мэдээлэл өгсөн Дарьганга сумын малчинтай адил  үзэл бодолтой, зээрийн сүргийг өмгөөлөх чинхүү хүсэлтэй хүн ч бас цөөнгүй байж болохыг сэтгүүлч бодоогүй мэт санагдлаа.

Нийтлэлийн гарчиг эх бичвэрийн агуулгатай зөрчилдсөн логик алдаатай байна. Эх бичвэрт нийслэл хот, Өмнөговь зэрэг бусад аймгуудаас ч хүмүүс ирж зээрийг агнаж байгаа талаар өгүүлжээ.  Жишээлбэл, “Дорнодын мэнэрсэн шаргал талд бид цагаан зээрийн мах хот руу оруулж худалдаалдаг сүлжээний эзэдтэй тааралдлаа. Битүү тэвштэй урт ачааны машин, бага оврын “жийп” уначихсан явж байв. Тэдэнтэй уулзаж цөөн асуултад хариулт авсан юм. Өөрсдийгөө хотоос явж байгаа гэж танилцуулав” гэх маягийн баримтууд хэд хэд бий.  

Мөн зээр хядаж байна гэж хичнээн дахин  өгүүлж байвч үүнээс үүсч болох сөрөг үр дагаврыг төдийлөн авч үзээгүй. Мөн цагаан зээр нь байгаль экологид ямар ашиг тустай, яагаад тэднийг хайрлан хамгаалах ёстойг хэлсэнгүй. Зээр ямар ч хор нөлөөгүй амьтан гэдгийг “Бурхан энэ дэлхий дээр ямар ч гам зэмгүй амьдардаг амьтаныг бий болгохоор олон сар жил бодсон гэнэ. Тэгж тэгж цагаан зээрийг ямар ч гэм зэмгүй бусдад хор хөнөөлгүй амьтан болгож бүтээсэн гэдэг. Цагаан зээр хоёр өвс тааралдвал нэгийг нь нэг өвс тааралдвал талын нь идчихээд явдаг гэм зэмгүй амьтан” хэмээн домог яриагаар жишээ татан батлахыг оролджээ. Үүний оронд шинжлэх ухааны үндэслэлтэй баримтыг дурьдсан бол илүү бүтээлч болох байв. Тухайлбал, Хэнтий, Дорнод, Сүхбаатар аймгийн онгон дагшин газрын экосистемийг тэнцвэртэй хадгалахад чухал үүрэг гүйцэтгэдэг болох тухай, үргэлж нүүдэллэж амьдардаг учраас туурайгаараа хялганы үр тараадаг болох тухай, зээр газрын чийг, шороог  тэнцвэржүүлдэг учир цөлжсөн газар эерэг нөлөөтэй байдаг гэхчилэн өгүүлсэн бол илүү өгөөж нь илүү байна. Мөн цагаан зээр шүлхий өвчин тусдаг ч тараадаг биш болохыг Дэлхийн амьтдын эрүүл мэндийн холбоо мэдэгдсэн тухай ч хэлж болно.  

 Нийтлэл бүхэлдээ албаны сүржин үгээр биш энгийн найруулгаар буусан ч   “Машины гэрэлд турьхан хөлөө тас буудуулж санжлуулсан, бүх бие нь тэр чигтээ цусанд будагдаж, бууны суманд шүүрэн шанага шиг сэг болтлоо буудуулсан цагаан зээрээр хөндий тал дүүрсэн гэлтэй.”, “Та төрийн байгууллага цагаан зээрийн мах иддэг гэж байна.”, “Бид буусан айлаасаа хөдлөөд баруун энгэр дээр гартал өглөөний чоно авлахаар ирсэн хоёр “Жийп”-тэй залуус зээр элдэж байлаа.”,   “Тэвш дүүрэн амьд байхдаа гэдсээ хүү татуулан толгой, дөрвөн шийрээ тасдуулсан зээрээр дүүрчээ.” зэрэг ярианы болхи найруулга мэр сэр үзэгдэнэ.

            Дээр дурдсан дульхан хэсгүүд мэдээж энэ нийтлэлийн нийгэмд үзүүлсэн үр нөлөөний хувьд жижиг зүйл. Тэгээд ч сэтгүүлчийнхээ бүтээлийг хянан үздэг харьяалагддаг албаны дарга, хариуцлагатай нарийн бичгийн дарга, редакторын үүрэг төдийлөн харагдсангүй.  Өмнөх үед залуу сэтгүүлчдээ зааж сургадаг, чиглүүлэх ажлыг ахмад туршлагатай сэтгүүлчид төвөгшөөхгүй хийж, үүргээ гэж үздэг байсан бол өнөөдөр энэ уламжлал үгүй болсныг сэргээх цаг болсныг онцлон дурьдмаар байна.

Эцэст нь тэмдэглэхэд, сэтгүүлч Э.Хүрэлбаатараас мэргэжлийн сэтгүүлчийн амьд, бүтээлч шинж чанар ханхийж байна.  Тэрээр сэтгүүл зүйн шилдэг бүтээл шалгаруулах “Балдорж” шагналын долоо дахь жилийн шилдэгийг шилдэгээр шалгарсан “Өдрийн сонин”-ы Эрэн сурвалжлах, тоймчдын албаны сэтгүүлч Э.Хүрэлбаатар  10 гаруй жил сэтгүүлчээр ажиллахдаа Монгол орныхоо бүх л аймаг, сумдаар явж нийгмийг тэр чигт нь донсолгож байсан олон халуун үйл явдлыг цаг алдалгүй газар дээрээс нь сурвалжлан хүргэж байсан юм.

 “Хөвчийн харыг хаа таарсан газар нь өчиггүй бууд”,  “Хүүгээ тэвэрсэн ээж үхэлтэй тэмцэж урссаар ОХУ-ын хил давжээ”, “Дэлгэр суманд алт гарч газар газрын нинжа нар цуглажээ” сурвалжлага, мөн Өмнөговь аймагт согтуу залуу машин унаж яваад айлын гэр дайрч дөрвөн хүний аминд хүрсэн тухай, дархан цаазат Хустайн нуруунд хууль бусаар арван гурван буга агнасан тухай, Өмнөговь аймгийн Гурвантэс сумаас палеонтологийн хосгүй үнэт олдворын хулгайчдын сүлжээг илрүүлсэн тухай, гурван сая дахь иргэний тухай болон арван жилийн гурван хүү төрийн цагдааг буудаж амь насыг нь хороосноос Булан суманд зарласан онц байдлын тухай гэхчилэн олон даацтай, уншууртай сурвалжлага бэлтгэсэн юм.  Эдгээр сэтгүүлчийн хөдөлмөр, ур ухаан шингэсэн, нийтэд хүрсэн олон бүтээлүүд, өнөөдрийн шүүмжийн чичрэх ч үгүй бууны ам, чилмэрэх ч үгүй анчны сэтгэлийг харуулсан “Зүүн гурван аймгийн хуульгүй ардууд зээрийн сүргээ хүйс тэмтрээд дуусч байна” цуврал сурвалжлага Энхбаатарын Хүрэлбаатарыг энэ цагийн сурвалжлагын шилдэг төлөөллүүдийн нэг мөн болохыг түвэггүй батална буй за. Түүнийг “Балдорж” ийн тунхаглаж чадсанд энэ шагналын үнэ цэнэ оршино.

Сэтгүүл зүйн шилдэг дээд бүтээлд олгодог  босго өндөртэй, хатуу шалгууртай энэ шагнал “Зүүн гурван аймгийн хуульгүй ардууд зээрийн сүргээ хүйс тэмтрээд дуусч байна”, “Би Монгол Улсаа дэлхийн хамгийн том орон гэж боддог буюу Хануйн бага сургуулийн сурагчид”, “Бөгтөр бөхөнгийн мөхөл ирэв үү” бүтээл төдийгүй түүний өмнө нь хийсэн олон томилолтуудад ч мөн хамаарах нь эргэлзээгүй.   

Сүүлийн үед мэдээлэл цуглуулах, олж авах арга, боломж нэмэгдсэнээс цонхоороо амьдралыг харж, уран үгс хэлхдэг сэтгүүлчид олон болжээ. Ийм цагт замын унаанд дайгдан хөдөө гадаа томилолт өвөртлөн, эхлэл төгсгөл нь мэдрэгдэхгүй байгаа сургийг уйгагүй эрэл сурлаар нийтлэл болгон босгохоор явдаг залуугийн хөдөлмөр  бусдад үлгэр болохоор байна.  Сэтгүүл зүйд сэтгэлээ зориулах залуус ийм байгаасай. Ингэж ч боддог учраас сэтгүүл зүйн багш нар тэдний араас  Монголын сэтгүүл зүйг залгамжлах оюутан залууст “Балдорж”-ийн шагналт нийтлэлүүдийг Сэтгүүлчийн ур чадвар, Практик сэтгүүл зүйг зэрэг хичээлийн хүрээнд уншуулж, судлуулдаг юм. Монголын сэтгүүл зүйд домог болсон, сургалтын өргөн хэрэглэгдэхүүн болдог Ц.Балдоржийн “Далай ээж цаазын тавцанд”, Ш.Цэен-Ойдовын “Зарлигаар дархалсан ууланд зэрлэгээр халдах эрх олгожээ” зэрэг шилдэг бүтээлийн жагсаалтын орчин цагт “Балдорж” шагналтнуудын бүтээл шинэчилж байна. Энэ бол тус шагналын бас нэгэн үр шим.

Мөн манай тэнхмийн хамт олон “Балдорж” шагналаас суралцаж сэтгүүл зүйгээр суралцдаг нийт оюутнуудын дунд Сэтгүүл зүйн оюутнуудын шилдэг бүтээл шалгаруулах “Алтан үзэг” улсын наадмыг зургаа дахь жилдээ зохион байгуулаад байна. Энэ наадамд оролцдог, бүтээл нь шалгарсан, мэргэжилдээ хайртай, салбартаа хэлэх үг, явах орон зай байгаа гэдгээ мэдсэн тэр залуучууд “Балдорж” шагналын дараагийн эзэд байх болно.  Үүний баталгаа бол “Алтан үзэг”-ийн анхны Шилдэгийн шилдэг шагналын эзэн болсон Ж.Тэгшжаргал энэ наадмын Гран приг авсан явдал билээ.

Жилээс жилд улам өргөжиж байгаа “Балдорж” шагнал сэтгүүл зүйд ямар шинэ төрөл гарч, хандлага аль зүг руу явж байгаа, ямар шинэ сэтгүүлч төрөн гарч байгааг харах боломж өгдөг. Өөрөөр хэлбэл сэтгүүл зүйн шилдгийг шалгаруулахаас илүү Монголын сэтгүүл зүйд шинэ жишиг, шалгуур тогтоодог том арга хэмжээ болжээ. 

Ногоон хөгжилд сэтгүүлчдийн өргөх дуу хоолой

Байгаль, экологид ээлтэй ногоон эдийн засгийн хөгжлийг дэмжих, тэргүүлэх салбар болгоход сэтгүүлчид сэтгэл санаагаа чилээн энэ салбар руу нийтлэл, нэвтрүүлгээ чиглүүлж байгааг сайшаах нь зүйтэй. Ийм нийтлэлийн тоонд ”Mongolian economy” сэтгүүлийн сэтгүүлч Э.Зоригтийн 2012 оны 5 дугаар сард бичиж нийтлүүлсэн “Монгол Улс дэлхийн зүрх болж чадах уу” тэмдэглэлийг дурдаж болно.

Залуу сэтүүлч Э.Зоригтийн ногоон эдийн засгийн талаар “Ногоон эдийн засгийн өсөлт” ТББ-ын тэргүүн, “Эко-Ази” дээд сургуулийн захирал Ц.Адъяасүрэнтэй ярилцсан “Өнөөдөр би ажилдаа нийтийн тээврээр ирсэн”, нарын эрчим хүчний ашиглалтын тухай “Нар дэлхий хоёр”, салхины эрчим хүч ашиглалтын асуудлыг хөндсөн  “Салхитай Монгол” зэрэг ярилцлага, нийтлэлүүдийг  уншиж байв. Эдгээрээс бид “Монгол Улс дэлхийн зүрх болж чадах уу” тэмдэглэлийг илүүтэй сонирхсон тухайгаа дээр дурьдсан билээ.
Э.Зоригт энэхүү нийтлэлдээ эрчим хүчний тогтвортой хөгжлийг хангахын тулд манай орон сэргээгдэх эрчим хүчний байгальд ээлтэй шавхагдашгүй нөөцүүдийг ухаалгаар ашиглаж ирээдүйд Монгол Улс дэлхийн зүрх боломжтой тухай өгүүлжээ.
Чулуужсан түлшнээс ихээхэн хамааралтай байдаг Монгол улс  цахилгаан эрчим хүчнийхээ 90 хувийг нүүрснээс гаргаж авдаг тухай, их ачааллын үед хойд хөршөөсөө эрчим хүч импортолдог гэхчилэнгээр  өөрийн орны эрчим хүчний хөгжлийн өнөөгийн байдлыг эхлэл хэсэгтээ өгүүлсэн бол “Дэлхийн эрчим хүчний чиг хандлага ямар байна вэ?” дэд гарчиг дор 2008 оноос  хойш дэлхийн улс орнууд цэвэр эрчим хүчийг түлхүү ашиглах болж, нийт эрчим хүчний 20 орчим хувийг сэргээгдэх эрчим хүчнээс гаргаж авсан байна. Энэ тоо жил ирэх тусам өсөн нэмэгдэж байгаа ба Японы Фүкү-шимагийн ослын дараахан  дэлхийн улс орнууд өсөн нэмэгдэж буй эрчим хүчний хэрэглээгээ сэргээгдэх эрчим хүчээр шийдэхээ илэрхийлж байгаа дэлхий дахины хандлагыг багцлан өгүүлжээ. Ийнхүү дэлхий дахины чиг хандлагыг өгүүлэх нь ач холбогдолтой. Учир нь нийтлэлд аливаа асуудлыг түүхэн талаас нь авч үзэх, дэлхийн тэргүүний орнуудын туршлагыг өгүүлэх нь тухайн юмс үзэгдлийг  хэтийн хандлага, хөгжлийн зөв голдиролыг тогтооход тустай билээ.
“Улстөрждөг ус” удаах дэд гарчигт  манай улс өсөн нэмэгдэж байгаа эрчим хүчний өсөлтөө шийдэхийн тулд их хүчин чадлын усан цахилгаан станцын ажлыг яаравчлах ёстой ч энэ ажил улс төржөөд хэрэгждэггүй тухай асуудлыг олон баримтаар уншигчдад хэлжээ.
Нарын эрчим хүчний ашиглалтын тухай “Нар дэлхий хоёр”, салхины эрчим хүчний талаар  “Салхитай Монгол” гэсэн хоёр нийтлэлд өгүүлсэн санаагаа нэгтгэн нар, салхи түүнээс гадна усны нөөцөө ашиглан эрчим хүч үйлдвэрлэхийг Монгол улсын бодлогын хэмжээнд авч үзэхийг салбарын бодлого боловсруулагчдад зөвлөмж саналыг дээрх нийтлэл дэвшүүлсэн юм.  Үүнийгээ Эрчим хүчний зохицуулах хороо­ны дарга Т.Цэрэнпүрэвийн хэлсэн “Өөрийн улсад тохирсон эрчим хүчний тогтвортой хөгжлийг бий болгохын тулд бид дэлхийн эрчим хүчний чиг хандлага,улс орныхоо бодлого, стратеги, хөгжлийн загвартаа тулгуурлан хэрэгжүүлэх эрчим хүчний шинэ бодлого гаргах хэрэгтэй” гэсэн үгээр бататгажээ.
Монголд сэргээгдэх эрчим хүч ашиглах ямар хэрэгцээ шаардлага байгааг сэтгүүлч дараах санаа, баримтуудаар нотолжээ. Үүнд,
1.    Байгальд ээлтэй, хүн ардын эрүүл мэнд амь насанд аюулгүй байх үүднээс сэргээгдэх эрчим хүчийг ашиглах нь зайлшгүй буюу Фукушимагийн атомын цахилгаан станцаар жишээ болгон нотолсон бол
2.    Нөгөө талаас монгол орны эрчим хүчний хэрэглээ 2020 онд 1128 мВт-д хүрэх төлөвтэй бөгөөд энэ хугацаанд ТЭЦV ашиглалтад орох хэдий ч хурдтай өсөн нэмэгдэж буй эрчим хүчний хэрэглээг бүрэн хангаж чадахгүй юм байна.” гэдэг баримтаар харуулсан.
“Зүүн хойд Азийн сэргээгдэх эрчим хүчний хамтын ажиллагаа” сэдэвт олон улсын бага хуралд Монгол улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж хэлэхдээ, сэргээгдэх эрчим хүчний чиглэлд Монгол Улсад томоохон боломж бий бөгөөд сэргээгдэх эрчим хүчний судалгаа, үйлдвэрлэл, ашиглах үйл ажиллагаанд асар их ач холбогдол өгч байгаагаа илэрхийлсэн юм. Мөн Монгол улс Сэргээгдэх эрчим хүчийг 2006-2020 он хүртэл хөгжүүлэх үндэсний хөтөлбөртэй, түүнийгээ хэрэгжүүлэхийн тулд Сэргээгдэх эрчим хүчний хууль батлаад гаргасныг уншигчид мэдэх буй за.
Төр нь ийнхүү бодлогоо тодорхойлсон үед нүүрс түлдэг, эсвэл Орос улсаас экспортоор эрчим хүчээ аваад сууж байгаа Монгол оронд  нар, салхи, ус гэсэн эрчим хүчний шавхагдашгүй нөөцөө нэн даруй ажил хэрэг болгох боломж байна гэж салбарынханд төдийгүй олон нийтэд сануулан хэлснээр энэ нийтлэлийн ач холбогдол тодорхойлогдоно.  Жилийн 230-260 хоногт нь нартай байдаг, Монголын хээр болон цөлөрхөг хээрийн бүсэд салхи ихтэй байдаг гэдэг статистик баримтууд эрчим хүчний шавхагдашгүй их нөөц бий гэдгийг харуулдаг.
Сэтгүүлч нийтлэлдээ Эрчим хүчний зохицуулах хороо­ны дарга Т.Цэрэнпүрэв, ЭБЭХ-ний сайд Д.Зоригт зэрэг албаны эх сурвалжуудыг ашиглаж мэдээллээ илүү үнэ цэнтэй болгосноос гадна баялаг мэдээлэл, судалгаа ашиглажээ. Монголын  эрчим хүчний асар их нөөцийг графикаас харуулсан байна.  Одоо хэрэгжиж буй “Ньюком” группын 50 мВт-ын анхны “Салхит” салхин станц, 2000 оноос хойш хэрэгжсэн “100.000 нарны гэрэл” төсөл зэргийг жишээгээр дурьдаж бизнес эрхлэгчид мөн санаа оноо өгчээ.  

Энэ салбарт ашиг өгөх “Монголын эрчим хүчний салбарыг бизнес гэж үзээд гаднын болоод дотоодын хувийн хэвшлийнхнийг оруулж ирүүлэн өрсөлдөөн бий болгох; цэвэр эрчим хүчний экспорт­логч  орон болох; манай улсын эдийн засаг, эрчим хүчний салбар түүхий нүүрснээс нэгэнт хэт хараат байгаа учир түүхий ийм цахилгаан станцад байгальд ээлтэй технологийг нэвтрүүлэх; Хэрэглэгчдийн эрчим хүч­ний зохистой хэрэглээ, тэдний үзэл бодол, эрчим хүчинд хандах хандлагыг өөр шатанд аваачих хэрэгтэй” гэсэн дөрвөн тодорхой санааг сэтгүүлч дэвшүүлэн хэлсэн нь энэ нийтлэлийн бас нэг давуу тал. Ингэхдээ амьдралд хэрэгжих боломжгүй, сэтгүүлчийн сэтгэл хөөрлөөр хийсэн санал биш халуун тогоон дотор нь буцалж байгаа мэргэжилтнүүдийн туршлага дээр тулгуурлажээ.
Судлаачийн зүгээс зөвлөн сануулах зүйл нэг, хоёр байгааг хэлэхийг хүсч байна. Эхний хэсэгт өгүүлэгдсэн  Монгол Улс цахилгаан ОХУ-аас 40-өөд жилийн туршид импортолсоор ирсэн  тухай санаа хойно давтагдсан. Нийтлэлийн хэмжээ том биш байхад эхний хэсэгт өгүүлсэн санаагаа дараа дэлгэрэнгүй давтан өгүүлэх шаардлагагүй юм.
Мөн өнөөдөр сэргээгдэх эрчим хүчийг ашиглах зөв гэдэг нь нэгэн тодорхой болсон учир сэтгүүлч энэ тухай ярих биш сэргээгдэх эрчим хүчийг хөгжүүлэх  бодлого, засгийн газрын бодит дэмжлэг тааруухан байгаа хийгээд  сэргээгдэх эрчим хүчийг хөгжүүлэх үндэсний хөтөлбөр, хуулийн хэрэгжилт хангалтгүй,  удаашралтай байгааг ул суурьтай гарган бичсэн бол нийтлэл илүү сайн болох байв.

Сэтгүүлчээс санаа авах уу? \“Аялал жуулчлал амь тавих уу” нийтлэлд хийсэн шүүмж\

Монголчууд өнөөдөр хөгжлийн ганц гарцыг уул уурхай хэмээн харж, хэн хүнгүй тийш хошуурч буй энэ үед “Үндэсний тойм” сэтгүүлийн сэтгүүлч Д.Батбаяр нийтлэлээ  аялал жуулчлалын салбарын өмнө  тулгамдаад  байгаа асуудалд зориулжээ. Нэгэн цагт Монгол улсын эдийн засгийн тэргүүлэх салбараар тодорхойлогдож байхдаа аялал жуулчлалын салбарынхан сэтгүүлчийн хэлснээр “юм юмтай” байсан бол эдүгээ энэ салбарынхан  тулгамдсан асуудлаа хэлэлцэн шийдвэрлэж ойрын болон хэтийн зорилтоо тодорхойлох цаг ирээд байна. Ийм үед сэтгүүлч Д.Батбаярын энэхүү нийтлэл ач холбогдолтой юм.

Уг сурвалжилсан тэмдэглэлд “Донжгүй Монгол”, “”Нийгмийн хонгор”, “Хэрмэлүүд”, “Төр ба пенис”, ”Харших уу, хорших уу?” гэсэн таван дэд гарчиг дор сэтгүүлч хэлэх гэсэн санаагаа багцлан өгүүлжээ. “Донжгүй Монгол” эхний дэд гарчиг дор цаашид төр, хувийн хэвшлийн байгууллагууд гадаад сурталчилгааны асуудалд хамтран, гадаад сурталчилгааг сайн хийх ёстой гэсэн санааг Лондонд болсон Дэлхийн аялал жуулчлалын үзэсгэлэн худалдаа – “World travel market 2012”- (WTM)-т Монгол тур операторууд улс орноо төлөөлөн хэрхэн оролцсон тухай жишээгээр сонирхолтой өгүүлжээ.

Төр нь бодлогогүй, яам нь хариуцлагагүй учраас хэн дуртай нь Монголоос аялал жуулчлалаар мөнгө хийдгийг “Нийгмийн хонгор” хэмээдэг энгэр задгай хүүхэнтэй зүйрлэж  “Нийгмийн хонгор” хоёр дахь дэд хэсэгт хэлэв. Үүнийг “Active adventure Mongolia” компанийн ерөнхий менежер Б.Энхбаатарын  “Монголд аялал жуулчлалын бизнес хобби болчихлоо”, мөн сэтгүүлчийн “Монголын аялал жуулчлал машинтай хүн ажилдаа явах замдаа халтуур хийдэгтэй адил болжээ” гэсэн онож хэлсэн өгүүлбэрээр баталжээ.

 “Хэрмэлүүд”,  “Төр ба пенис”  гэдэн удаах дэд гарчгуудад үүргэвчтэй аялагч, тэдний байгальд үзүүлдэг сөрөг тал, төрөөс хэрхэн зохицуулж болох хувилбарыг дэвшүүлсэн ба төр, холбогдох яамнаас ачлал жуулчлалын талаар төдийлөн дорвитой арга хэмжээ авахгүй, тодорхой ажил хийхгүй байгаа шүүмжилжээ. Ийнхүү дэлхийн аялал жуулчлалын чиг хандлага Зүүн Азийн орнуудад чиглэгдэж, ингэснээр манай руу ч урсгал нэмэгдэх боломж бүрдэж байгаа юм байна гэсэн олон нийтийн төсөөлөл  явцгүй болохыг дээрх санаа баталжээ.

Харин нийтлэлийн сүүлийн “Харших уу, хорших уу?”  дэд гарчигт уул уурхайн нөлөөгөөр Монголын аялал жуулчлалын ашиг эрс буурч, дөнгөн данган амиа зогоох хэмжээнд хүрсэн энэ үед зөв гарц нь  аялал жуулчлалыг уул уурхайтай хорших бүрэн боломж бий гэдгийг  өгүүлжээ.

Нийтлэлийн гол агуулгыг багцалж үзвэл, Монголын аялал жуулчлалын салбар уул уурхайн салбартаа дарагдаж,  төрийн бодлогоо дутагдсанаас болж уналтад орсныг энэ салбарын мэргэжилтнүүд,  болон бусад баримтуудаар нотлон өгүүлжээ. Эдгээр асуудлыг сөхөхийн өмнө сэтгүүлч аялал жуулчлалын салбарын өнөөгийн өнгө төрхийг “Нийгмийн хонгор” гэсэн дэд гарчиг дор эх сурвалж, өөрийн гярхай ажиглалтын үндсэн дээр энгийн бөгөөд ойлгомжтойгоор өгүүлжээ. “Хэн дуртай нь ээлжийн амралтаараа хэдэн төгрөг хийдэг энэ талбар...”, “Ерөөс Монголын аялал жуулчлалын салбар хэн хүн хоноод өнгөрдөг зам гудсын ганц бие хүүхэн шиг болоод зогсохгүй Зуун айлын барилгын зах дээр зогсох “Би чадна” гэдэг хүмүүсээр дүүрчээ”, “Гадаадын нэг нөхөр (trac header) Монголын компаниар дамжуулалгүй нутгийнхаа хэдэн хүнийг цуглуулж аялачихаад гараад явчихна. Монголд ирээд ганц нэг жолоочтой холбоо тогтоож, оюутан охин хөтчөөрөө аваад л гүйцээ.” гэхчилэнгээр хэлэхийн сацуу “Эндээс харвал нэгэн цагт тэргүүлж явсан энэ салбар жижиг дунд үйлдвэрлэлийн хэмжээнд хүртлээ давжаарсан байна” гэсэн нэг өгүүлбэрээр дүгнэсэн нь хэн хүний толгойд тодорхой төсөөлөл буухуйц оновчтой болжээ

Нийтлэлийн үнэ цэнэ сэтгүүлчийн дэвшүүлсэн тавьсан шинэ санаа, түүнийг хэрэгжүүлэх арга замыг санал болгосноор тодорхойлогддог билээ. Тэгвэл “Аялал жуулчлал амь тавих уу” нийтлэлд сэтгүүлчийн нийтлэлдээ дэвшүүлсэн тавьсан асуудал бол нэгэнт Монгол улсад уул уурхай эрчимтэй хөгжиж, аялал жуулчлал уналтад орсон энэ нөхцөлд аялал жуулчлалыг уул уурхайтай хоршуулан хөгжүүлэх хэрэгтэй гэсэн санааг гаргажээ.  Үүнийгээ ч төр засгийнханд сонордуулж “Эмзэгхэн бүтэцтэй энэ засгийн газрын хувь заяаг бид шийдэхгүй, гэхдээ аялал жуулчлалын салбарыг бодлогын хувьд уул уурхайтай холбох болсон санагдав.” гэж өгүүлснээ  Монголын үндэсний аялал жуулчлалын байгууллага ТББ-ын удирдах зөвлөлийн дарга Б.Индрагийн  “Аялал жуулчлал 16 дэд хэсгээс бүрэлддэг тул бүх салбартай зохицож ажиллах боломжтой”,  “Аялал жуулчлал тогтвортой хөгжил төвийн тэргүүн Д.Гантөмөр аялал жуулчлалыг уул уурхайтай хорших бүрэн боломжтой гэж үздэг аж. Дэлхийд уул уурхайгаар тэргүүлэгч олон орон тусгай сонирхлын аялал хөгжүүлдэг гэж тэрбээр ярилаа. Ухаан нь, Оюутолгой дээр жуулчид очоод газрын гүнээс хүдэр олборлох болон хэрхэн боловсруулдгийг үзүүлээд эцэст нь тэндээс гарсан зэсээр урласан бүтээгдэхүүн худалдаж авсан ч болох гэнэ” гэсэн мэргэжлийн эх сурвалжуудыг яриагаар дэвшүүлсэн асуудлаа боломжтой гэдгээ баталжээ. Дээрх санаа нийтлэлийг эхлүүлсэн Соёл, спорт, аялал жуулчлалын сайд Ц.Оюунгэрэл Монголд тусгай сонирхлын аялал жуулчлал хөгжүүлэхийг зарласан тухай,  Mongolia expedition компанийн захирал С.Алдархишиг “Монгол улс тэр чигтээ тусгай сонирхлын зах зээл” гэсэн санаатай нэг шугаманд очжээ.

Сэтгүүлч Д.Батбаярын нийтлэлд бодлогын чанартай эдгээр асуудлаас гадна тус салбарыг хариуцдаг төрийн түшмэд, салбарынханд нь үнэ цэнэтэй байх санааг өгүүлжээ. Тухайлбал, Монгол улсыг гадаад оронд сурталчлахдаа өөрийн онцлог, имижийг илэрхийлж чадахуйц уриа үгтэй, түүнийгээ тодорхой төлөвлөгөө, зорилготойгоор кампанит ажил болгон дэлхийн хүмүүсийн тархинд хийж өгөх нь чухал байдгийг салбарынханд анхааруулсан байна. Жуулчдыг татна гэдэг бол бизнесийн хуулийн нэг адил улс орныг “худалдах” тухай асуудал тул аялал жуулчлалын байгууллага, холбоод бүр өөрийн дураар уриа үг хэлэх биш бодлогын чанартай уриатай байх хэрэгтэй гэсэн сэтгүүлч Д.Батбаярын үг бол үр өгөөжтай, практикт даруй нэвтрүүлэх санаа мөн юм. Сэтгүүлч мөн  үүргэвчтэй жуулчдыг ад үзэх биш  тодорхой бодлого барих, тухайлбал, гадны улс орнууд гаднаас авах жуулчдынхаа 30 хувиас хэтрүүлэхгүй бодлого баримталдаг байна гэх буюу эсвэл Монголд ирэх жуулчин бүхэнд заавал Монголын тур оператороор дамжин орж ирэх гэх мэт хэдхэн шаардлага тавьчихад л цэгцрэх асуудал гэнэ.” гэхчилэнгээр санаа оноогоо өгүүлжээ.

Барууны сэтгүүл зүйн үнэр ханхлуулсан тус нийтлэл баримт, жишээгээр баялаг болжээ. Монголын  сонин хэвлэлийн талбайд  эх сурвалжийн урт урт яриаг нэг дор оруулсан, өөрөөр хэлбэл эх сурвалжийн өгүүлсэн зүйлд бодитой хандаж сонголт боловсруулалт хийгээгүй хэтэрхий нуршуу өгүүлдэг практик бий. Харин барууны сэтгүүл зүйд сэтгүүлчийн нийтлэл цомхон, олон эх сурвалжтай, сэтгүүлч өөрөө дүгнэлт хийхээсээ өмнө  холбогдох эх сурвалж, мэргэжилтнүүдийн үзэл бодолд ач холбогдол өгдөг. Дээрх өнгө аяс “Аялал жуулчлал амь тавих уу” нийтлэлээс харагдаж байна.

Монголын сэтгүүлчдийн өдрийн нормт ажил  их байдгаас нэг нийтлэлд төдийлөн их цаг зарцуулж чаддаггүй. Ийм яаруу сандруу нөхцөлд нэг,  сайндаа л хоёр эх сурвалжаас мэдээлэл авч нийтлэлээ бичдэг. Тэгвэл сэтгүүлч Батбаяр нийтлэлдээ Mongolia expedition компанийн захирал С.Алдархишиг, Аялал жуулчлалын газрын дарга Б.Маргад, Монголын үндэсний аялал жуулчлалын байгууллага ТББ-ын удирдах зөвлөлийн дарга Б.Индра, Active adventure Mongolia компанийн Ерөнхий менежер Б.Энхбаатар, Аялал жуулчлал тогтвортой хөгжил төвийн тэргүүн Д.Гантөмөр, Уулын хөтөчдийн холбооны тэргүүн Г.Өсөхбаяр, Монголын хөтөч тайлбарлагчдын холбооны ажилтан А.Батбаяр нарын энэхүү салбарын дүр төрх, өнөөгийн нөхцөлийг тод томруунаар тодорхойлж чадах төрийн албан тушаалтан, хувийн сектор, холбоодын тэргүүн гэсэн эх сурвалжуудтай уулзаж ярилцжээ.

Дээрх эх сурвалжуудаас мэдээлэл авахын зэрэгцээ сэдвийн дагуу нэлээдгүй эрэл хайгуул хийж холбогдох нийтлэл, тайлан, тоо баримтыг судалсан нь дараах баримтуудаас харагдана. “2005 оноос хойш үйл ажиллагаа явуулсан Horseback Mongolia компанийн франц захирал Силван Рэкура хоёр жилийн өмнө өгсөн ярилцлагадаа жилдээ нэг сая ам.долларын эргэлттэй гэжээ.”, Соёл, спорт, аялал жуулчлалын яам хэдэн арван тэрбумын төслүүд ярьж байна. Харин хувийн хэвшлийнхэн тэднээс одоохондоо зохицуулалт, журам их томдоо л бодлого хүлээж сууна. Аялал жуулчлалын хуулийн “Засгийн газрын бүрэн эрх” хэсэг буюу 14.1.2 нь “Аялал жуулчлалын талаар төрөөс явуулах нэгдсэн бодлогыг хэрэгжүүлж, холбогдох хууль тогтоомжийн биелэлтийг зохион байгуулах” гэсэн заалттай. Мөн Соёл, спорт, аялал жуулчлалын яамны мэдээллээр өнгөрсөн жил 626 993 аянчин Монголд ирсэн, улсын бүртгэлээр энэ зах зээл дээр одоо 650 гаруй аж ахуй нэгж байгаа тухай, албаны эх сурвалжууд аялал жуулчлал ДНБ-ий 10 орчим хувийг бүрдүүлж байна гэдэг ч Монголын үндэсний аялал жуулчлалын байгууллага ТББ-ын тооцоогоор 3-4 хувьтай гарчээ зэрэг баримтууд нийтлэлийг илүү үнэмшилтэй, бодитой болгожээ.

Нийтлэл бүхэлдээ энгийн, ойлгомжтой хэл найруулгаар бичигдсэн. “Гэтэл морьтон Монголын уриа баймаар The first horseman - ийг Казахстан эзэмшчихээд урамтай нь аргагүй домбордож суув.”, “С.Алдаржавхлан “Дараагийн засгийн газар байгуулагдвал бид Уул уурхайн яамтай нийлэх сонирхол байна” гэж тоглоомгүй хэллээ.” Өгүүлбэрүүд дэх урамтай нь аргагүй, тоглоомгүй хэллээ гэсэн үгс нийтлэлийн санааг хүч нэмэгдүүлэхээс гадна амьд болгож байна.

Унших явцад сэтгүүлч хувийн салбарынханы үгэнд илүү анхаарал хандуулж хэтэрхий нэг талыг барьсан буюу мэдээллийн тэнцвэрт байдал алдагдсан мэт санагдана. “Б.Индра “Үзэсгэлэн худалдаа хаа болж байгаагаас үл шалтгаалаад 10 сая орчим төгрөг л төрөөс гаргадаг. Бусдыг нь хувийн хэвшлүүд өөрсдөө төлдөг” гээд “2020 он гэхэд жилдээ нэг сая жуулчин авъя гэвэл зөвхөн маркетингийн зардлыг таван тэрбум төгрөг болгох хэрэгтэй” гэсэн юм” гэсэн  хоёр өгүүлбэрээр Монголын төр аялал жуулчлалын сурталчилгаанд мөнгө зарцуулдаггүй гэсэн ойлголт төрнө. Гэтэл улсын төсвөөс аялал жуулчлалын салбарт жилд дунджаар 150-200 сая төгрөгийн санхүүжилт өгч үүнийг Монгол орныг гадаадад сурталчлах төрөл бүрийн арга хэмжээнд зарцуулдаг. Мөн 2011 онд ХБНГУ-ын Берлин хотноо болсон ITB-2011 олон улсын аялал жуулчлалын үзэсгэлэнд Монгол Улс  Соёлын түнш орноор оролцож, аялал жуулчлалын салбарын түүхэнд анх удаа төрөөс 500 сая төгрөгийг гадаад сурталчилгаанд зарцуулсан нь гэх баримтуудыг хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд цацсан байх юм.  

Мөн нийтлэлээс бүхэлдээ аялал жуулчлал уналтад орсон мэтээр ойлгогдож байна. Гэтэл сүүлийн 3 жилд Монголд ирсэн жуулчдын тоо 11 хувь, аялал жуулчлалаас олсон орлого 32,5 хувиар нэмэгдсэн байна. 2011 оны байдлаар аялал жуулчлалын салбарын нийт орлого 280 гаруй сая ам.доллар болж, дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 5 орчим хувийг эзэлж, энэ салбарт 25 мянга орчим ажлын байр бий болоод байна гэсэн статистикийг төрийн байгууллагууд түгээжээ. Энэчлэн сэтгүүлч хангалттай баримт сэлт цуглуулаагүй, эргэлзээтэй асуудлыг хэд хэдэн эх сурвалжаар баталгаажуулаагүй сул тал ажиглагдаж байгааг дурьдах нь зөв болов уу.

Нийтлэлийн үр нөлөөг авч үзвэл, төрд,  “Монголд тусгай сонирхлын аялал жуулчлал хөгжүүлэхээ урам зоригтой зарласан Соёл, спорт, аялал жуулчлалын сайд Ц.Оюунгэрэлд, тус салбарынхан бодлого баригчдад хувийн секторынхоны дуу хоолойг илүү тодорхой дамжуулж,  төр энэ салбарт ямар бодлого хэрэгжүүлэх, хувийн салбартаа хэрхэн анхаарал тавихыг хэлж өгснөөрөө энэ нийтлэл  практик нөлөө үзүүлэх нь дамжиггүй юм.