“Балдорж”-ийн тунхагласан сурвалжлагын шинэ цагийн төлөөлөгчийн тухайд /Шүүмж/

Өвөр руу туулай орлоо. Жигтэйхэн билэгшээж явтал дахиад нэг туулай машины гэрэлд орж ирээд зам даган дэгдэв. Гэрлээ хэсэгтээ унтрааж, бас баруун талаас хашисхийж, ингэж тэгсээр нэг юм өвөртөө орууллаа. Дахиад билэгшээн баярлав. Гэтэл төд удалгүй дахиад нэг туулай. Бас дахиад нэг туулай. Дахиад туулай. Цөөн бол билэг, олон бол улиг гэгч болж сүүлдээ өврөөс гарч, орж байгааг ч тоохоо болив. Машины гэрлийн үзүүрт үнэг харагдаад өнгөрлөө. Бас сүрэг зээр. Дахиад зээр. Гайхан шагштал газарчин залуу,  “Машины өмнүүр олон зуун тоотой зээрийн сүрэг өнгөрвөл зогсч хүлээхээс өөр аргагүй болдог” хэмээн бүр гайхашруулав. Эрчүүдийн ангийн хорхой гозгонож байгаа бололтой хүүхэд шиг дэмий л хуруугаараа онилж, амаараа буудав. Зүүн аймгууд ийн баян дэлгэр юмсанж. Алтан овоо, Дарьганга нуур, Шилийн богдыг зорьдог дотоодын жуулчдын адилаар зүүн аймгаар аялаад ийм сайхан сэтгэгдэлтэй буцаж ирсэний дараа Балдорж сангийн шалгаруулалт зарлагдав.

            Харин Гран при шагналын эзний “Зүүн гурван аймгийн хуульгүй ардууд зээрийн сүргээ хүйс тэмтрээд дуусч байна” сурвалжлагыг уншаад цочирдов. Амгалан тал налайж, амьтад тааваар байна хэмээн бодож байсан учир нутгийн ардууд баян хангайдаа ийм хүйтэн сэтгэл гаргадаг нь хүний нутгийн маньд жигшил  төрүүлнө. Зээрийг ан авлах аргаар бус зугаа цэнгэлээ болгон, айж цуцтал нь элдэж хөөн, амь тавиагүй байхад биеийг нь хутгаар сийчиж, ганц удаа гал нээхэд олон амьтдыг хөнөөх цэрэг, дайны зориулалттай буугаар устгаж байгаа сэтгэл сэртхийлгэм дүр зургийг олж харав.  Дорнын талд зэрлэг хядаан болж байгааг ингэж мэдэж сэтгэл шимшрэв.   Хэрэв сэтгүүлч дээрх сурвалжлагыг бичээгүй бол цагаан зээрийн хядлага цагаандаа гарсаныг хэзээ ч мэдэхгүй байх байжээ.

 Манай ихэнх хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд Улаанбаатар хот дотроо л эргэлддэг бол "Өдрийн сонин"-д газар нутгийн хувьд хязгааргүй байдаггүй.  Тэгээд ч  байгаль хамгаалах үйлсийг хөхиүлэн дэмждэг учир уншигчдын мэдээллийн мөрөөр сэтгүүлч Э.Хүрэлбаатар Хэнтий, Сүхбаатар аймгуудын бүх сумд, Дорнодын баруун зүгийн сумдаар явж, энэхүү сурвалжлагыг бичжээ.  Томилолт бүхний цаана асуудал бий.  Үүнийг шийдэх, эс шийдэхийг сэтгүүлчийн ур чадвар мэддэг.  Хэрхэснийг одоо авч үзье.

 “Үүр дөнгөж хаяарч байхад Асгатын уулын баруун мөрөөр урагш даван давхилаа. Тэртээд гурван машины гэрэл тод харагдаж хоорондоо сүлжилдэн давхилдахыг хараад хамт явсан жолооч ах “За нөгөө хэдэн цагаан зээрийг чинь хядаж байна даа. Гурван талаас нь шахаж байгаад л буудаж байгаа бололтой” гэдэг юм байна. Би ч машины гэрэл гарч байгаа зүг рүү сайтар харлаа. Үнэхээр л нэг амьтан хөөгөөд байгаа нь тодорхой болов.”  гэж “Өдрийн сонин”-ы сэтгүүлч Э.Хүрэлбаатарын сурвалжлага эхэлж байна.

Ороо бусгаа өнөөдрийн нийгэмд сэтгүүлч өөрийн сонссон, дуулсан зүйлээ баримт болгон олон нийтийг төөрөгдүүлэх нь элбэг болсон үед сэтгүүлч үйл явдлын халуун мөрөөр ороод гэрч баатрын үгээр ийнхүү өгүүлж байгаа нь уншууртай нийтлэл гэдгийг илэрхийлнэ.  

Цагаан зээр гэдэг “Улаан ном”-ын амьтан. Дэлхийд нэн ховор. Биологичид дэлхийн цагаан зээрний дөрөвний нэг нь Монголд байна гэсэн барагцаа тоог хэлжээ. Зээр харин зүүн аймагт л олноороо байдаг аж. Харин хуулийн дагуу агнахыг хоригложээ. Гэтэл хууль цаазыг үл тоосон, зүрх сэтгэлгүй хот, хөдөөгийн иргэд, мөнгөний төлөө юу ч хийхэд бэлэн зээрийн махны ченжүүд, уул уурхайн компаниуд, Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх газрын харьяа хорих ангиуд, цэргийн анги, ан авд хорхойсох араатан гэмээр нөхдүүд зээрийн сүргийг хичнээн харгис хэрцгий, хайр найргүйгээр хядаж буй талаар сэтгүүлч эрэн сурвалжлага хийжээ.  

Байгаль хамгаалах гэдэг бол зөвхөн байгаль хамгаалагчдын үйл хэрэг биш. Бүх нийтийн хэрэг. Эх орныхоо бахархал, үнэт өв болсон зэрлэг ан амьтдыг бид бүгд  хамгаалах хэрэгтэй гэсэн үнэтэй санааг уншигчдад ойлгуулахыг хичээжээ.

Энэ сурвалжлага өдөр тутмын завгүй амьдралаасаа өндийж чадахгүй байгаа уншигчдад үнэн бодит мэдээлэл хүргэж, асуудлыг ил гаргаж тавихаасаа гадна олон асуудал хөнджээ. Үүнд, төр захиргааны байгууллагын хүмүүс төсвийн мөнгөө хэмнэж өөртөө халааслах болсон тухай, Улаанбаатар хот руу зээрийн мах зөөж борлуулдаг бүхэл бүтэн сүлжээ бий болчихсон тухай, сандал ширээний асуудлыг чухалчилдаг аймгийн удирдлагуудын увайгүй төрх, орон нутгийн засаг захиргаа шийдвэрлэвэл нэн зохих асуудалтайгаа эвлэрчихсэн байгаа буруу тогтолцооны тухай, Монголын хууль тогтоомжийн хэрэгжилт зэрэг эзэнгүй төрийн эмгэнэлтэй байдлыг харуулжээ.

Сэтгүүл зүй нотлон үзүүлдэг учир баримт бол маш үнэ цэнэтэй. Ийм баримтыг хэвлэлийн хурал, буух эзэнтэй үйл явдлаас бус хээр талаас цуглуулна гэдэг амар зүйл биш.  Хаана очих, хэнтэй уулзах нь тодорхой бус байдаг юм. Ялангуяа эрэн сурвалжлах сэтгүүл зүйд.

“Зүүн гурван аймгийн хуульгүй ардууд зээрийн сүргээ хүйс тэмтрээд дуусч байна” эрэн сурвалжлага сэтгүүлчийн арваад өдрийн эрлийн үр дүнд дөрвөн хэсгээс бүрдэж, Монгол улсын Засгийн газрын тогтоол, Ан агнуурын тухай хууль зэрэг бичгийн эх сурвалжууд, мөн 15 эх сурвалжтай уулзаж ажиглалт,  дүгнэлтийг хийсэн байна. 15 гэсэн тоо байгаа боловч уулзаж мэдээлэл авсан хүний үүнээс олон гэдэг нь нийтлэлийн агуулгаас тод харагдана. Ийнхүү нийтлэлд цагаан зээрийн талаар олон эх сурвалжийн яриаг оруулсан нь тухайн асуудлыг өнгөц биш лав судласныг харуулна.  

Аман эх сурвалжуудын нэгээс бусад нь хаалттай буюу нууц эх сурвалжууд байна.  Хууль бус үйлдлийн талаарх энэхүү сурвалжлагад үүнээс өөр арга байхгүй гэдэг нь тодорхой юм.

Мөн сайн нийтлэл бүтээхийн үндэс нь эх сурвалжийг зөв сонгож, маш нямбай хариуцлагатай хандах явдал байдаг. Нийтлэлийн хувь заяа ямар эх сурвалж сонгож авсанаас, түүний үнэн бодитой, баталгаатай эсэхээс шууд шалтгаалдаг онцлогтой. Э.Хүрэлбаатар гурван мянган хоньтой айлын эзэд, оторлож яваа гурван зуун адуутай компаний захирал, нутгийн иргэд, анчид, махны наймаачид, олон жил хилийн цэрэгт ажилласан бэлтгэл хурандаа, зээрийн махны сүлжээний эзэд, цагдаа зэрэг эх сурвалжуудыг сонгож асуудлаа харуулжээ. Эх сурвалжийн сонголт сайн байгаагаас гадна, анхдагч, олон талын, итгэлтэй эх үүсвэрийг ашиглах ёстой байдаг сэтгүүл зүйн шаардлагыг сайн хангасан нь дээрх баримтаас харагдана.  

 Сурвалжлагад итгэл үнэмшил, уран сайхны дүрслэл шингээж өгдөг. Сурвалжлага амаргүй зүйл гэдгийн учир энд оршино.

Дээрх эх сурвалжуудын баримт мэдээллээс гадна сэтгүүлч цагаан зээрийн анчдын халуун мөрөөр орж Асгатын уул, Шивэртийн өврийн хөндий, Дарьганга сумын хойхно гэхчилэн зээр агнаж байсан 6 удаагийн тохиолдлыг өөрийн биеэр үзэж баримт болгон ашигласан нь уншигчид итгэл үнэмшил муутай санагдах боловч хаана очвол хэргийн мөрөөр орох, хэнтэй уулзвал баттай мэдээлэл өгөхийг мэддэг туршлагатай сэтгүүлчийн, ажлын зөв зохион байгуулалт, ухаалаг нарийн мэдрэмжээр энэ бүгдийг үзэж харсан нь гарцаагүй юм. Үүнийг л сэтгүүлчийн ур чадвар хэмээн ойлголтод багтаадаг.

Мөн зарим уншигчийн хувьд энэ сурвалжлагаас цус үнэртэж байгаа ч “Үхэж амжаагүй зээрийн хүзүүг нужигнатал нь хуга дараад машиныхаа тэвш лүү шидэлнэ... Амьдаараа гэдсээ хүү татуулж толгойгоо тасдуулан унах цагаан зээр”,  “Гурван машины гэрэлд шахуулан хядуулсан зээрийн өр эмтрэм дүр зураг харагдах аж. Машины гэрэлд турьхан хөлөө тас буудуулж санжлуулсан, бүх бие нь тэр чигтээ цусанд будагдаж, бууны суманд шүүрэн шанага шиг сэг болтлоо буудуулсан цагаан зээр хөндий талаар дүүрсэн гэлтэй.” гэх мэтээр цагаан зээрийг цусан мөр таттал нь хядаж байгааг нэгдүгээр хэсэгт гурван удаа, хоёрдугаар хэсэгт зургаан удаа, гуравдугаар хэсэгт хоёр удаа буюу нийт арван нэгэн удаа дүрсэлж оруулсан нь уншигчдад бодит үнэнийг ойлгуулах зорилготой.

Ийнхүү сэтгүүлч үйл явдалд биеэр оролцож,  ажиглагч, гэрч болсны үндсэн дээр  тухайн цаг мөчийн онцлог шинжийг нүдэнд үзэгдэж, сэтгэлд буутал дүрслэн үзүүлдэг, түүний гэрч, оролцогчдын сэтгэгдэл, санал бодол болон өөрийн ажиглалтад тулгуурлан бичдэг сурвалжлага хэмээх төрлийг сонгон авсан нь нүдээ олж, Хялганат талыг донсолгосон их хядлага нүдэнд үзэгдэж, буун дуу чихэнд сонсогдож байна.  Сурвалжлага бол нэг ёсны эрэл юм. Зохиогчийн ч, уншигчийн ч хувьд ийм юм.

Монгол орны ан амьтныг хамгаалах чиглэлээр бичсэн энэхүү цуврал сурвалжлага  цаг хугацааны дарааллыг хадгалан бичдэг нийтлэлийн бүтцийг сонгон өгүүлжээ. Сурвалжлагын зохиомж нь гол төлөв үйл явдал болж өнгөрсөн дэс дараалалтай тохирч байдаг ба олон хоногийн эрлийн дүнг ийм бүтцээр өгөх нь уншигчдад цэгцтэй ойлголт өгөхөд дөхөм болжээ.

 “Адуу янцгаасан шаргал талын шөнө одод ярайтал түгээд амар амгалангийн орон гэлтэй.  Бүх зүйлс амар амгалан ч цагаан зээр аль нэг газар хядуулж байгаа даа гэж бодогдох нь хэцүү” хэмээх сэтгэлээ чилээсэн зохиогчийн бодол  нь сэтгүүлч уран бүтээлдээ зүрх сэтгэлээ хэрхэн шингээн туурвидаг болохыг харж болохоор байна. Нөгөө талаас сэтгүүлч үйл явдал болж байгаа газарт биеэрээ байх, нүдээрээ үзэх нь хангалттай биш. Харин үйл явдалд идэвхтэй оролцож байж уншигчдыг байлдан дагуулах чадалтай, амьд, сонирхолтой сурвалжлагыг бичиж чаддагийн жишээ болно.  

Нийтлэл багагүй хүч хөдөлмөрөөр бүтдэг. Хөндсөн сэдэв, хийсэн сурвалжлага олон нийтэд хүргэж, дамжуулаад орхилгүй үр дүнд хүргэхийг “Өдрийн сонин” чухалчилдаг байна. Энэ дагуу дээрх нийтлэлийн дараахан бусад хэвлэл мэдээллийн байгууллагынхандаа мэдээ­лэл өгөхөөр БОНХАЖЯ, Цагдаагийн Ерөнхий газар, Мэргэжлийн хяналтын ерөнхий газар, Амьтны эрх хамгаалах нийгэмлэг зэрэг төрийн болон төрийн бус байгууллагын төлөөллүүдийг оролцуулсан хэвлэлийн бага хурлыг зохион байгуулжээ.

Хэвлэлийн бага хурлын үеэр хэлсэн албан тушаалтнуудын үг, цагдаагийн мэдээлэл, төрийн албаны тайлан мэдээллүүдээс үзвэл цагаан зээрийг ийнхүү хууль бусаар агнадаг явдал олон жилийн өмнөөс газар авсныг холбогдох хүмүүс нь мэддэг, үүнийг таслан зогсоох талаар юу ч  хийгээгүй байсан нь харагддаг.  Тухайлбал, МХЕГ-ын Байгаль орчны хяналтын улсын ахлах байцаагч Ж.Бадамханд “Цагаан зээрийн хууль бус ан олон жил үргэлжилсэн. Ган гачиг, зуд турхан, халдварт өвчин зэргээс үүдэн тоо толгой нь эрс багассан учраас үйлдвэрлэлийн зориулалтаар агнахыг хориглочихсон. Харин ахуйн зориулалтаар цөөн тооны зээр агнах зөвшөөрлийг харьяа яамнаас олгож байна. МХЕГ-аас хууль ангийн шалгалтыг жил бүр хийдэг” гэжээ. Эндээс үзвэл хууль бусаар агнадгийг олон жилийн өмнөөс мэддэг ч дорвитой арга хэмжээ авч байгаагүй гэдгийг баталж болох ба тэр бүү хэл “Сурвалжлагаас харж байхад цагаан зээр бүхий бүс нутагт өвлийн эхэн үед хяналт шалгалтаа идэвхжүүлэх ёстой юм байна гэдгийг ойлголоо. Өчигдөр Сүхбаатар аймгийн төвөөс 20 орчим км зайд 50 гаруй цагаан зээр хууль бусаар агнасан байхыг илрүүллээ.” гэж хэлснээс нь үзвэл ажлаа ч яаж хийхээ мэдэлгүй өдий хүрчээ.  

Мөн Зохион байгуулалттай гэмт хэрэгтэй тэмцэх газрын Байгаль хамгаалах журмын эсрэг гэмт хэрэгтэй тэмцэх газрын ахлах мөрдөн байцаагч хошууч Д.Баярсүрэн "Сүүлийн дөрвөн жилийн хугацаанд Ан агнуурын хууль тогтоомжийг зөрчсөн  140 гаруй далд гэмт хэрэг бүртгэгдсэн байна. Харин цагаан зээрийн хууль бус ангийн хэрэг бүртгэгдээгүй. Зүүн гурван аймгуудад орон нутгийн цагдаагийн байгууллага мэдээллийн мөрөөр шуурхай ажиллаж байгаа” гэжээ. Зуу зуугаар нь хядаж байгаа зээрийн нэг ч хэрэг цагаад бүртгэгдээгүй гэхээр үнэхээр хачирхалтай санагдана. Тэд өөрийн үүрэгт ажлаа гүйцэтгэж чадалгүй тэр өдрийг хүргэжээ гэсэн дүгнэлт хийж болохоор байна.

Харин энэхүү нийтлэлийн дараа л ЦЕГ-аас энэ хэргийн араас мөрдөж эхэлсэн бол МХЕГ-ын дарга зүүн гурван аймагт хяналт шалгалтаа сайжруулж, шалган нэвтрүүлэх цэг байгуулахыг аймгийн мэргэжлийн хяналтын газрынханд үүрэгдэж, зүүн гурван аймагт ажилладаг мэргэжлийн хяналтын байцаагч нарт тусгай үүрэг өгчээ.

Сэтгүүл зүй арилжаа наймаанаас илүү үнэтэй, улс төрөөс илүү хүчтэй болохын илрэл энэ бөгөөд “Балдорж” шагнал нүдээ олсныг энэ баримт харуулна. Нэг өдрийн дотор, нэг сарын дотор бүх зүйл эмхэндээ орж цэгцрэхгүй ч хэчнээн мянгаар тоологдох зээрийн бүлээн амийг аварсан нь харин үнэн билээ. Сэтгэл оюунаа чилээж, ур ухаанаа дайчлан байж бичсэн сэтгүүлчийн нийтлэл ийн үр дүнд хүрчээ.

            Сурвалжлага олонд хүрч, үр дүнгээ өгсөн нь бодитой зүйл. Гэвч өсөж яваа залуу сэтгүүлчид хожмын бүтээлүүдэд нь тус болохуйц хоёр үг хэлэх нь илүүц биш байх хэмээн найдна.  Нийтлэл эхнээсээ уншигчийг татаж, сонирхол төрүүлэх авч сүүл хэсэгтээ санаа, баримт давхцаж нуршсан хэсгүүд харагдана. Жишээлбэл, “Уул уурхайн компаниуд, цэрэг, хорих ангийнхан цагаан зээр хядсан хэвээрээ байгаа гэв” дэд гарчигт өгүүлэгдсэн санаа “Хорих, цэргийн анги, заставын складанд зээрийн мах тэвхийтэл хураачихсан байгаа” гарчиг дорх агуулгатай утгын хувьд адилхан байна.  Үүний оронд өгүүлэгдээгүй шинэ баримтыг дээд хэсэгт шингээсэн бол зүгээр байв. Үүнийг Монголын ХМХ-үүд цөөн хүний хүчээр их ажил хийлгэдэг учир сэтгүүлчийн ажлын норм, ачаалал их, сэтгүүлчийн шуурхай ажиллагаа зэрэгтэй холбон цайруулж болох талтай.

           Мөн сурвалжлагч албаны хүмүүстэй уулзаж ярилцаагүй учир эх сурвалжийн тэнцвэрт байдал алдагдсан байна. Эх сурвалжийн түвшинг тэнцвэртэй барихын тулд уг асуудалд мэргэжилтний, сонирхлын болон үр дагавар хүртэгсдийн төлөөллөөс үг сонссон бол сурвалжлага илүү болох байв. Нийтлэлийн эхний хэсэгт “Хэнтий, Сүхбаатар, Дорнод аймагт аравдугаар сараас арванхоёрдугаар сарын нэгнийг хүртэл хоёр сарын хугацаатай цагаан зээрийн хууль бус антай тэмцэх аян эхлүүлсэн байна. Цагдаа, Мэргэжлийн хяналтынхан хамтраад хөдөө орон нутгаар явсан гэх мэдээлэл байна. Цагаан зээр агнаад баригдсан 70 гарсан өвгөнөөс эхлээд хэд хэдэн хүнд торгуулийн арга хэмжээ авсан гэдгийг нутгийн иргэд ярьж байв. Гэхдээ хууль хяналтынхан хоногийнхоо хоолыг залгуулахын төлөө хоёр зээр унагачихсан хэдэн хүнд л арга хэмжээ авсан байх юм. Харин үй олноор нь хүйс тэмтэрч байгаа нэг ч хүнийг барьж чадаагүй гэнэ” гэсэн тодорхой эх сурвалжгүй, дам ярианы шинжтэй зүйл дээр дүгнэлт өгөн бичжээ. Өнөөгийн манай сэтгүүл зүйд түгээмэл оршин байгаа олсон мэдээллээ өөр эх сурвалжаар баталгаажуулдаггүйн жишээ энэ нийтлэлд бас ажиглагдаж байна. Хоёр байгууллага хамтарч шалгалт хийгээд иймхэн үр дүнтэй байсан гэхэд эргэлэзх хүмүүс олон гарна.

Мөн нийтлэлийн төгсгөл хэсэгт “БОНХЯ-ны мэргэжилтнүүд цагаан зээр хоол хүнсэндээ хэрэглэж байсан уул уурхайн хэд хэдэн кампанийг илрүүлсэн байна. Мөн өнгөрсөн онд машиндаа 15 зээр агнаж явсан Дорнод аймгийн иргэн Б-д 15 сая төгрөгийн торгууль тавьжээ”, “Өнгөрсөн аравдугаар сард манай улсын иргэд Сүхбаатарын Эрдэнэцагаан сумын Зүүн хатавчийн боомтоор хууль бусаар их хэмжээний зээрийн эвэр гаргаж байгаад баригдсан. Хятадын хилчдэд Монголын хилээр орж ирсэн хүнд даацын магинд шалгалт хийхэд 1.43 тонн цагаан зээрийн эвэр гарч ирсэн байна” зэрэг баримтуудын эх сурвалж нь мөн л бүрхэг юм. Аливаа мэдээллийн зайлшгүй байх үндсэн мөн чанар нь бодит үнэн байдал. Үүнийг зөвхөн баримтууд биш эх сурвалж тодорхойлж чаддаг. Учир нь баримт хэчнээн бодитой байлаа ч үйл явдал, үзэгдлийн тухай бүрэн төгс үзүүлж, хангалттай мэдээлэл өгч чадахгүй. Үүнийг сэтгүүлч хойшид бодолцох нь зүй юм.

            Дахин нэг анхаарах зүйл бол сэтгүүлч хэтэрхий нэг талыг барьж зүүн гурван аймгийн иргэд бүгд зээрийг хөнөөхийг хүсдэг мэтээр өгүүлсэн нь мэдээллийн тэнцвэрт байдал алдагдахад хүрчээ. Сэтгүүлчид нэрээ нууцлан мэдээлэл өгсөн Дарьганга сумын малчинтай адил  үзэл бодолтой, зээрийн сүргийг өмгөөлөх чинхүү хүсэлтэй хүн ч бас цөөнгүй байж болохыг сэтгүүлч бодоогүй мэт санагдлаа.

Нийтлэлийн гарчиг эх бичвэрийн агуулгатай зөрчилдсөн логик алдаатай байна. Эх бичвэрт нийслэл хот, Өмнөговь зэрэг бусад аймгуудаас ч хүмүүс ирж зээрийг агнаж байгаа талаар өгүүлжээ.  Жишээлбэл, “Дорнодын мэнэрсэн шаргал талд бид цагаан зээрийн мах хот руу оруулж худалдаалдаг сүлжээний эзэдтэй тааралдлаа. Битүү тэвштэй урт ачааны машин, бага оврын “жийп” уначихсан явж байв. Тэдэнтэй уулзаж цөөн асуултад хариулт авсан юм. Өөрсдийгөө хотоос явж байгаа гэж танилцуулав” гэх маягийн баримтууд хэд хэд бий.  

Мөн зээр хядаж байна гэж хичнээн дахин  өгүүлж байвч үүнээс үүсч болох сөрөг үр дагаврыг төдийлөн авч үзээгүй. Мөн цагаан зээр нь байгаль экологид ямар ашиг тустай, яагаад тэднийг хайрлан хамгаалах ёстойг хэлсэнгүй. Зээр ямар ч хор нөлөөгүй амьтан гэдгийг “Бурхан энэ дэлхий дээр ямар ч гам зэмгүй амьдардаг амьтаныг бий болгохоор олон сар жил бодсон гэнэ. Тэгж тэгж цагаан зээрийг ямар ч гэм зэмгүй бусдад хор хөнөөлгүй амьтан болгож бүтээсэн гэдэг. Цагаан зээр хоёр өвс тааралдвал нэгийг нь нэг өвс тааралдвал талын нь идчихээд явдаг гэм зэмгүй амьтан” хэмээн домог яриагаар жишээ татан батлахыг оролджээ. Үүний оронд шинжлэх ухааны үндэслэлтэй баримтыг дурьдсан бол илүү бүтээлч болох байв. Тухайлбал, Хэнтий, Дорнод, Сүхбаатар аймгийн онгон дагшин газрын экосистемийг тэнцвэртэй хадгалахад чухал үүрэг гүйцэтгэдэг болох тухай, үргэлж нүүдэллэж амьдардаг учраас туурайгаараа хялганы үр тараадаг болох тухай, зээр газрын чийг, шороог  тэнцвэржүүлдэг учир цөлжсөн газар эерэг нөлөөтэй байдаг гэхчилэн өгүүлсэн бол илүү өгөөж нь илүү байна. Мөн цагаан зээр шүлхий өвчин тусдаг ч тараадаг биш болохыг Дэлхийн амьтдын эрүүл мэндийн холбоо мэдэгдсэн тухай ч хэлж болно.  

 Нийтлэл бүхэлдээ албаны сүржин үгээр биш энгийн найруулгаар буусан ч   “Машины гэрэлд турьхан хөлөө тас буудуулж санжлуулсан, бүх бие нь тэр чигтээ цусанд будагдаж, бууны суманд шүүрэн шанага шиг сэг болтлоо буудуулсан цагаан зээрээр хөндий тал дүүрсэн гэлтэй.”, “Та төрийн байгууллага цагаан зээрийн мах иддэг гэж байна.”, “Бид буусан айлаасаа хөдлөөд баруун энгэр дээр гартал өглөөний чоно авлахаар ирсэн хоёр “Жийп”-тэй залуус зээр элдэж байлаа.”,   “Тэвш дүүрэн амьд байхдаа гэдсээ хүү татуулан толгой, дөрвөн шийрээ тасдуулсан зээрээр дүүрчээ.” зэрэг ярианы болхи найруулга мэр сэр үзэгдэнэ.

            Дээр дурдсан дульхан хэсгүүд мэдээж энэ нийтлэлийн нийгэмд үзүүлсэн үр нөлөөний хувьд жижиг зүйл. Тэгээд ч сэтгүүлчийнхээ бүтээлийг хянан үздэг харьяалагддаг албаны дарга, хариуцлагатай нарийн бичгийн дарга, редакторын үүрэг төдийлөн харагдсангүй.  Өмнөх үед залуу сэтгүүлчдээ зааж сургадаг, чиглүүлэх ажлыг ахмад туршлагатай сэтгүүлчид төвөгшөөхгүй хийж, үүргээ гэж үздэг байсан бол өнөөдөр энэ уламжлал үгүй болсныг сэргээх цаг болсныг онцлон дурьдмаар байна.

Эцэст нь тэмдэглэхэд, сэтгүүлч Э.Хүрэлбаатараас мэргэжлийн сэтгүүлчийн амьд, бүтээлч шинж чанар ханхийж байна.  Тэрээр сэтгүүл зүйн шилдэг бүтээл шалгаруулах “Балдорж” шагналын долоо дахь жилийн шилдэгийг шилдэгээр шалгарсан “Өдрийн сонин”-ы Эрэн сурвалжлах, тоймчдын албаны сэтгүүлч Э.Хүрэлбаатар  10 гаруй жил сэтгүүлчээр ажиллахдаа Монгол орныхоо бүх л аймаг, сумдаар явж нийгмийг тэр чигт нь донсолгож байсан олон халуун үйл явдлыг цаг алдалгүй газар дээрээс нь сурвалжлан хүргэж байсан юм.

 “Хөвчийн харыг хаа таарсан газар нь өчиггүй бууд”,  “Хүүгээ тэвэрсэн ээж үхэлтэй тэмцэж урссаар ОХУ-ын хил давжээ”, “Дэлгэр суманд алт гарч газар газрын нинжа нар цуглажээ” сурвалжлага, мөн Өмнөговь аймагт согтуу залуу машин унаж яваад айлын гэр дайрч дөрвөн хүний аминд хүрсэн тухай, дархан цаазат Хустайн нуруунд хууль бусаар арван гурван буга агнасан тухай, Өмнөговь аймгийн Гурвантэс сумаас палеонтологийн хосгүй үнэт олдворын хулгайчдын сүлжээг илрүүлсэн тухай, гурван сая дахь иргэний тухай болон арван жилийн гурван хүү төрийн цагдааг буудаж амь насыг нь хороосноос Булан суманд зарласан онц байдлын тухай гэхчилэн олон даацтай, уншууртай сурвалжлага бэлтгэсэн юм.  Эдгээр сэтгүүлчийн хөдөлмөр, ур ухаан шингэсэн, нийтэд хүрсэн олон бүтээлүүд, өнөөдрийн шүүмжийн чичрэх ч үгүй бууны ам, чилмэрэх ч үгүй анчны сэтгэлийг харуулсан “Зүүн гурван аймгийн хуульгүй ардууд зээрийн сүргээ хүйс тэмтрээд дуусч байна” цуврал сурвалжлага Энхбаатарын Хүрэлбаатарыг энэ цагийн сурвалжлагын шилдэг төлөөллүүдийн нэг мөн болохыг түвэггүй батална буй за. Түүнийг “Балдорж” ийн тунхаглаж чадсанд энэ шагналын үнэ цэнэ оршино.

Сэтгүүл зүйн шилдэг дээд бүтээлд олгодог  босго өндөртэй, хатуу шалгууртай энэ шагнал “Зүүн гурван аймгийн хуульгүй ардууд зээрийн сүргээ хүйс тэмтрээд дуусч байна”, “Би Монгол Улсаа дэлхийн хамгийн том орон гэж боддог буюу Хануйн бага сургуулийн сурагчид”, “Бөгтөр бөхөнгийн мөхөл ирэв үү” бүтээл төдийгүй түүний өмнө нь хийсэн олон томилолтуудад ч мөн хамаарах нь эргэлзээгүй.   

Сүүлийн үед мэдээлэл цуглуулах, олж авах арга, боломж нэмэгдсэнээс цонхоороо амьдралыг харж, уран үгс хэлхдэг сэтгүүлчид олон болжээ. Ийм цагт замын унаанд дайгдан хөдөө гадаа томилолт өвөртлөн, эхлэл төгсгөл нь мэдрэгдэхгүй байгаа сургийг уйгагүй эрэл сурлаар нийтлэл болгон босгохоор явдаг залуугийн хөдөлмөр  бусдад үлгэр болохоор байна.  Сэтгүүл зүйд сэтгэлээ зориулах залуус ийм байгаасай. Ингэж ч боддог учраас сэтгүүл зүйн багш нар тэдний араас  Монголын сэтгүүл зүйг залгамжлах оюутан залууст “Балдорж”-ийн шагналт нийтлэлүүдийг Сэтгүүлчийн ур чадвар, Практик сэтгүүл зүйг зэрэг хичээлийн хүрээнд уншуулж, судлуулдаг юм. Монголын сэтгүүл зүйд домог болсон, сургалтын өргөн хэрэглэгдэхүүн болдог Ц.Балдоржийн “Далай ээж цаазын тавцанд”, Ш.Цэен-Ойдовын “Зарлигаар дархалсан ууланд зэрлэгээр халдах эрх олгожээ” зэрэг шилдэг бүтээлийн жагсаалтын орчин цагт “Балдорж” шагналтнуудын бүтээл шинэчилж байна. Энэ бол тус шагналын бас нэгэн үр шим.

Мөн манай тэнхмийн хамт олон “Балдорж” шагналаас суралцаж сэтгүүл зүйгээр суралцдаг нийт оюутнуудын дунд Сэтгүүл зүйн оюутнуудын шилдэг бүтээл шалгаруулах “Алтан үзэг” улсын наадмыг зургаа дахь жилдээ зохион байгуулаад байна. Энэ наадамд оролцдог, бүтээл нь шалгарсан, мэргэжилдээ хайртай, салбартаа хэлэх үг, явах орон зай байгаа гэдгээ мэдсэн тэр залуучууд “Балдорж” шагналын дараагийн эзэд байх болно.  Үүний баталгаа бол “Алтан үзэг”-ийн анхны Шилдэгийн шилдэг шагналын эзэн болсон Ж.Тэгшжаргал энэ наадмын Гран приг авсан явдал билээ.

Жилээс жилд улам өргөжиж байгаа “Балдорж” шагнал сэтгүүл зүйд ямар шинэ төрөл гарч, хандлага аль зүг руу явж байгаа, ямар шинэ сэтгүүлч төрөн гарч байгааг харах боломж өгдөг. Өөрөөр хэлбэл сэтгүүл зүйн шилдгийг шалгаруулахаас илүү Монголын сэтгүүл зүйд шинэ жишиг, шалгуур тогтоодог том арга хэмжээ болжээ. 

Гурав нь хэзээ бол, Gonchig Undarmaa?

“Single ladies2” киноны нээлтийн урилгыг хүлээж аваад хэвлэл мэдээллээр харсанчлан киноныхоо өмнө уран бүтээлчид нь улаан хивсэн дээгүүр алхаж тайзан дээр очоод эгнэж зогсож байгаад уран бүтээлийн танилцуулга хийж киногоо үзүүлдэг гэсэн ойлголттой би “Гэгээнтэн” рүү очив. Цэцэг барьсан намайг чухал хүн гэж ойлгосон бололтой “Соронз” сэтгүүл папарацидаж орхиж. Эндээс би оюутнуудынхөө өмнө “гэрэлд гарч”,
- Танай ангийн Ундармаа ямархуу охин байсан бэ гэсэн сониуч асуулттай тулав.
- Манай нутаг ус муутай, говийн нар дээсээ уначихдаг халуун газар байсан болохоор багадаа цагаан царайтай болох л хүсэлтэй байсан юм. “Цагаан” гэдэг ойлголт бол хөөрхөн гэсэн ойлголттой дүйнэ. Хамар ам, нүд шүд ямар байхыг нэг их хэлэлцдэггүй байж. Цагаан царайтай байх л гол үзүүлэлт байсан юм. Хөөрхөн болох тухайгаа ярихдаа цагаан болох тухай л ярьдаг байсан гэсэн үг. Зуны халуунд цагаан царайтай болох гээд нүүр амаа битүү баглачихсан хүүхэн хонио хариулаад явж байсан нь ч тод үлджээ. Харин Ундармаа үеийнхэн дундаа Цагаан Ундармаа гэж алдартай хөөрхөн охин байсан тухай тэдэнд дараа хуучилснаа энд өгүүлэв.
Харин миний төсөөлсөнчлөн сингл бүсгүйчүүд энд эгнэн зогссонгүй. Бархүү бид хоёроос өөр цэцэг барьсан хүн үзэгдсэнгүйд баахан гайхсан би олныг дагаад дөрөвдүгээр танхимд руу орж явлаа. Коктэйл амталсан шиг, Nestle-ийн хар шоколад хүлхсэн шиг суугаад киногоо үзэв. 
Сайхан бүсгүйчүүд, сүүлийн үеийн трэнд болсон фашион, гайхалтай сайхан мэйкап /makeup/, чадварлаг жүжиглэлт, өөлөх юмгүй найруулга. Нүд баясгаж, сэтгэл бадраах тод өнгө, далдхан гуниглах ч жаргалтай харагдах ганц бие эмэгтэйчүүдийн ертөнц.
Хугацаа яаж өнгөрснийг ч үл гаж тэрбумтаны бие зарсхийлгэм хэсэг дээр киноны ертөнцөөс хэсэг тасарч бодит байдлаа мэдрэх тэр эгшинд “дуусчих вий дээ” гэсэн бяцхан харуусал төрөөд л адал явдал руугаа оржээ. Найруулга гайхалтай гэдгээ давтах нь илүүц биз. 
Хоёр жилийн дараа хоёрдугаар ангиа үзэгчдэдээ өргөн барьж байгаа кино гэдгээрээ энэ бас шинэлэг санагдана. Киног зорин очихдоо би хэдийнээ хоёрдугаар ангийн зохиолоо “биччихсэн” очсон юм. Сарангуа салж, Аринусанаагийн хайр сэтгэл бүтэлгүйтэж, синглчүүд дахин манаргахыг харахаар очсон юм. Тэрнээс наана би киноны тод өнгө, гэгээлэг хэсэгт бас татагдсан билээ. Гэтэл энэ миний “зохиолоос” харь хол аж. Тэгэлгүй дээ. Бүх л хүмүүс надархүү сэтгэжээ. Биднийхээр болчихдог бол киног хийсний хэрэг юу байхав дээ гэж дараа нь өөрийгөө шоолсон юм.
- Тэд зохиолоо яаж үргэлжлүүлж гэж үү? 
- Бас чиний ч “зохиолоос” өөр гэж хариулмаар байна. Намайг худлаа хэлж байнаа гэж бодож байвал та өөрийн нүдээр үзэх нь зөв. Уншигч таныг тийм хоёрдугаар ангийг бүтээсэн гэдэгт би нэг л ИТГЭХГҮЙ л байна.
Хоёр ангийг шимтэн үзсэн үзэгчийн хувьд хэлэхэд энэ кинонд гуравдугаар анги бий. Хоёр ангиа гуравдугаар ангиараа зангидаж, ганц бие эмэгтэйчүүдийн асуудлыг олон нийтэд бүрнээр хүргэж, синглчүүдээ дабль болгож ертөнцийн жамыг олонд хэлэх нь гарцаагүй. Харин хэзээ бол? 
Киноны дараа нь Шангрилад болсон нээлтийн үйл ажиллагаанд зориулсан ёслолын ажиллагааг хүлээн авалт, архи дарс гэж бас л андуурсан би гэр рүүгээ буцсан юм. Гэтэл тэнд киноны жинхэнэ нээлтийн ажиллагаа болжээ. Киноны уран бүтээлчдээ танилцуулж, хамтран ажилласан Dyrberg/kern, Art of Fashion of брэндийн загваруудыг алдартай загвар өмсөгчид, бас киноны дүрүүд маань өмсөж сонирхуулсан ажил хэрэгч ёслол тэнд болжээ. Урьд өмнө нь Монголын киноны уран бүтээлчдийн хийж байгаагүй ийм сонирхолтой, нүсэр нээлтийг хийсэн, сайхан уран бүтээлийг үзэгчдэдээ хүргэж чадсан ангийн охин Г.Ундармаагийн цараагаар бахархав. Нийгэмд танигдсан, хүндлэл хүлээсэн тэрээр Монголын 80 гаруй жилийн түүхтэй кино урлагт бас нэгэн шинэ алхам хийж чаджээ. 
-Цэцгээ яасан гэж үү?
-Бариад харьсан. Найз руугаа харин баяр хүргэсэн мессэжийн хамт зургийг нь илгээчихсэн. Өгсөнд тооцсон, өөрийгөө. 
Хөдөөнөөс холын хамаатан, ангийн найзууд ирээд, Чамтай уулзъя гээд нутгаасаа гарсан юм. Хэдэн ааруул бариад явсан танай Хүмүүнлэгийн сургуулийг ч олохгүй юм гэж мунгинасаар буцсан хөдөөний хүнтэй өөрийгөө зүйрлэлээ. Зүйрлэлээ ч гэж дээ. Би Говь-Алтай аймгийн Хөхморьт сумын хүн.
"Хүн сайхан зүйл үзэж нүдээ баясгаж байх ёстой" гэж нүдний эмч нар зөвлөдөг гэж нүдний эмч эгчээсээ сонссон юм. Нүд баясаж, сэтгэл бадарна гэдэг үгийг би ингэж л ойлгосон хэрэг. Тиймдээ ч нүд баясгасан зүйлийг үзэх харах дуртай би Single Ladies 2 ихэд ойшоосон билээ.

Сэтгүүл зүйн боловсролын шинэ хандлага, боломж бололцоо

Монголд сэтгүүл зүйн академик боловсрол олгодог  төрийн болон хувийн их, дээд сургуулиудын сэтгүүл зүйн сургалт уламжлалт хэлбэрийг дагасан хэвээр байгаа юм. АНУ болон барууны сургалтын арга барил, хөтөлбөрийг нутагшуулсан гэх боловч бүрэн утгаараа биш юм. Нийгэм, технологийн хөгжил, түүнийг дагаад хүмүүсийн мэдээлэлд хандах хандлага өөрчлөгдөж байгаагийн хэрээр Сэтгүүл зүй болон олон нийтийн харилцааны боловсрол хувьсан шинэчлэгдэх нь зайлшгүй болов. ХМХ өөрөө огцом өөрчлөлтийн дунд  байдаг бөгөөд судлаачид, багш нар, салбарын мэргэжилтнүүд  энэ  өөрчлөлтийг мэдэрч сургалтыг шинэчлэх арга замыг эрэлхийлэн байдаг.

“Нью Йорк таймс”-ийн нийтлэлч Frank Bruni “сэтгүүл зүй болон хэвлэл мэдээлэл хямралын үедээ явж байна.  Энэ бол тун ач холбогдолтой хямрал” гэв  Тэрээр уг хямралын хүчтэй илэрч буй шинжийг хэсэг улс төрийн зүтгэлтнүүдийн олон нийтийн сүлжээн дэх дүрс бичлэгүүдийн хэрэглээг хянан шинжлээд, сэтгүүл зүй ба хэвлэл мэдээллийн уламжлалт үүрэг үгүй болсноор тайлбарлажээ.  Тэрээр “Бахманн, Майнер, Клинтоны бичлэгүүд түүний онцгой жишээ болно гэжээ.”

Уламжлалт сэтгүүл зүй, хэвлэл мэдээллийн асуудал гүн гүнзгий түвшинд хүрээд байна. “Times”-д “Сонин хэвлэлд гэрэл зурагчин хэрэгтэй юу?” хэмээн нийтлэл хэвлэгдэж байв. 2013 оны 5 дугаар сарын 30-нд ”Chicago Sun-Times“ 28 гэрэл зурагчнаа тэр хотыг бүхэлд нь мэдэрч чадах мэдлэг туршлагынх нь хамт ажлаас халж орхисон юм.  Ашиг орлогын хямрал, хэвлэл мэдээллийн хэлбэр төрхийн өөрчлөлтийн улмаас сонины эрхлэгчид зургаа чөлөөт сэтгүүлч, уран бүтээлчид, иргэн сэтгүүлчээс эсвэл газар сайгүй байх хяналтын камераас  авахыг илүүд үзэх болжээ.  Энэхүү бэрх шийдвэр зөв байсан бөгөөд үүнийг Рaidcontent.org “Сонины хэвлэлийн зардлын бүтэц хэтэрхий өндөр, бас олон нийтийн эх үүсвэрээр сайн ажиллаж байна” гэжээ.

Тэгэхээр бидэнд тулгарч байгаа асуудал бол  сэтгүүлч, хэвлэл мэдээллийн удирдлагуудыг хэрхэн бэлтгэх тухай болоод байна. Хэрвээ тэдэнд ажил байхгүй бол, ядаж нэг зуунд оршин тогтнох ажлын байр байхгүй бол мэргэжлийн сэтгүүл зүй, олон нийтийн харилцааны боловсролын үүрэг юу болох вэ? Ямар арга зам байна?

Уг арга замыг Forbes.com-д тавигдсан нийтлэлд өгүүлжээ. Энэхүү нийтлэлд дөчөөс доош настай 29 тэрбумтаны тухай нийтлэгдсэн байна. Үйлдвэрлэлийн чиглэлийн залуу тэрбумтныг тоолбол гайхалтай их тоо харагдах болно. 12 буюу 41 хувь нь санхүүгийн ноёрхлоо хэвлэл  мэдээллийн ертөнцөд бүрдүүлж байна. Ихэнх нь тоон технологийн мэдээллийн хэрэгслээс бүрдүүлдэг. Энэ нь дөчин тэрбумтнаас дөнгөж 4 буюу 14 хувийг бүрдүүлж байгаа бусад үйлдвэрлэл, банкны ажиллагаа, хөрөнгө оруулалтаас ч илүү хол давсан үзүүлэлттэй байна. Хэвлэл мэдээллийн мэргэжилтнүүд 29 тэрбумтны нийт баялагийн дийлэнх хэсгийг бий болгожээ.  Тоон технологийн хэмжээ нь 40-өөс  доош насны дэлхийн 29 тэрбумтаны нийт 119 тэрбум доллар цэвэр хөрөнгийн 65 хувь буюу 75 тэрбум долларыг цуглуулдаг. Тоон технологийн мэдээллийн хэрэгслийн шинэчлэлт, бизнес эрхлэлт нь сүүлийн үеийн дэлхий даяарх эд баялагийн жолоодогч гэдгийг ойлгон ухаарахад гэнэтийн зүйл биш байх биз ээ.

  Хэвлэл мэдээллийн ирээдүйн холбоосыг үргэлжүүлэхэд мэдээллийг дамжуулах суваг үүсэн бий болж эхлэх хэрэгтэй. Careercast.com мэдээллийн сүлжээнээс гарсан хамгийн сүүлийн судалгаагаар Америкийн хамгийн шилдэг болон хамгийн муу ажил мэргэжлийг тодорхойлжээ. Хамгийн муу мэргэжлийн хоёдугаарт мод бэлтгэгч орсон байна. Энэ нь нэлээдгүй аюултай ажлаар зогсохгүй, цалин хөлсний үнэлгээ муутай ба салбартаа өсөн дэвжих боломж хязгаарлагдмал байдаг.  Хамгийн муу ажлаар сонины сурвалжлагч /үүнд телевизийн сурвалжлагч эсвэл аль ч уламжлалт хэвлэл мэдээллийн  сурвалжлагч багтана/ гэж нэрлэгджээ. Мод бэлтгэгчийн хувьд үнэхээр хүнд, аюултай ажил. 2012 онд ажил үүргийнхээ дагуу халуун цэгт амиа алдсан 70 сэтгүүлчдийг Сэтгүүлчдийг Хамгаалах Хороо бүртгэсэн байна. Түүнчлэн, олон мэдээний ажлын байрны хөлс маш доогуур, ажлын боломж нөхцөл муу, Засгийн газар,  албан тушаалтнууд дарамт шахалт үзүүлдэг гэжээ. Гэхдээ энэ судалгаанд цэцэглэн хөгжиж буй тоон технологи бизнесийн талбар болж байгаа асуудал орхигджээ. Харин Forbes.com-ийн нийтлэлийн агуулгаас харвал дижитал хэвлэл мэдээллинй салбар аль ч салбараас шилдэг нь болжээ.  Энэ бол сүлжээнд холбогдсон, гар утасжсан дижитал  эрин үед зориулсан мэргэжлийн боловсролыг бүтээх зайлшгүй хэрэгцээ бий болж байгааг тэмдэглэх хэрэгтэй юм.

Шинэчлэлт ба дижитал мэдээллийн хэрэгслийн бизнес нь энэ мэргэжлийн ирээдүйг тодорхойлж, мөн оюутнуудын ажлын карьерыг хайж олох түлхүүрийн нэг болж байгааг тод томруун харуулж байна. “The New York Times”-ийн нийлэлч Томас Л.Фрийдманы хамгийн сүүлд “хэрвээ танд ажил хэрэгтэй бол түүнийгээ өөрөө бүтээ” гэжээ.  Энэ нь сэтгүүл зүй болон олон нийтийн харилцааны боловсрол  олгогчдын анхаарах ёстой гол асуудал болоод байна. Иймд сэтгүүл зүйн багш нар   сургалтын хөтөлбөрт бизнес эрхлэлтийн зарчим, дадлага, туршлагыг болон  бүтээлч ажлын агуулга, ёс зүйг хамтад нь шингээх хэрэгтэй.

Туршлагатай ч ажлаасаа  халагдсан олон сэтгүүлч аль хэдийнээ өөрсдийн ажлын хэв маягаа олчихсон байна.  Уламжлалт мэдээллийн хэрэгслийг орхин дижитал бизнесийн салбарт шилжин орж байгаа сэтгүүлчдийн тоо маш олноор нэмэгдэж байна хэмээн 2013 оны 5 дугаар сард BuzzFeed мэдээлжээ. Зүй тогтол нь “хуучирч хэрэггүй болсныг орхин, хэвлэл мэдээллийн ертөнцийг илүү өгөөжтэй, илүү сэтгэл хөдөлгөсөн гарааны бизнесийн хөрсөнд ямар нэг аргаар суулгах. Хуучин мэдээллийн хэрэгсэл хүчгүйдэж, ямар нэг зүйлийг бүтээн босгох  нэг боломж”. Эдгээр шилжилт өөрчлөлтийг бүтээгчдийн дундаас Тайм мөн Фортун  сэтгүүлийн ажилтан байсан Josh Quittner нь Flipboard редакцийн захирал болжээ. Mark Luckie “Washington Post”-ыг орхин Твитерийн сэтгүүл зүй, мэдээний менежерээр ажиллах болов. Blackbook-ийн Chris Mohney болон Newsweek-ийн Jessica Bennet нар уламжлалт мэдээллийн хэрэгслийн ажлын байраа орхиж олон нийтийн сүлжээ Tumblr-ийн ерөнхий редактор болон хяналтын редактораар ажиллахаар гарын үсэг зуржээ. Ройтерсийн олон нийтийн сүлжээ сайтын эрхлэгч Anthony De Rosa “утсан дээр суурилагдсан шуурхай мэдээний залуу аппликэйшн”-ий Circa-д нэгдсэн байна.

Салбар хоорондын боломжууд. Сэтгүүл зүй, олон нийтийн харилцааны боловсрол салбар хоорондын харилцааг өргөжүүлэх хэрэгцээ шаардлага байна. Сэтгүүл зүй, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээс илүүтэй өөрийн мөн чанараараа салбар хооронд хөрвөх талбар гэж үгүй юм. Хэвлэл мэдээлэл бүх сэдвээр өгүүлдэг.  Өгүүлэх аргууд байнга өөрчлөгдөж ирсэн юм. Жишээ нь, уламжлалт сэтгүүл зүйд хүүрнэл зохиолын хэв загвар,  шог ярианы хэлбэрийг чухалчилж байсан. Харин дижитал эрин нийтлэлчдэд  нөхцөл байдлыг хангаж чадах боломж, арга хэрэгсэл, өгөдлийг өгч байна. Өөрөөр хэлбэл, аливаа сэдвийг олон нийтэд хүргэхдээ нөхцөл байдалд тулгуурлан асуудлын мөн чанарыг бүрэн гүйцэд зураглан гаргаж чадах  мультмедиа болон мэдээллийн өгөгдөлд  тулгуурлан, үүнийгээ уламжлалт бичлэгийн аргатай хослуулж хэрэглэх боллоо.

Хэвлэл мэдээллийн боловсролын салбарын  хамгийн түрүүнд гүнзгий холбоо тогтоох салбар нь  мэдээлэл технологийн болон компьютерийн шинжлэх байх юм. Энэ талбар тоон технологийн хувьд зөвхөн ур чадвар болон  шүүмжлэлт сэтгэлгээг чухалчлах биш  мэдлэгийн менежмент, дизайныг чухалчлан үзнэ.  Тэгэхээр энэ салбар хоорондын цахим  \computational\ сэтгүүл зүй, хэвлэл мэдээлэл гэсэн сургалтын хөтөлбөрийг бий болгох боломжтой. Зарим сургуулиуд аль хэдийнээ авч хэрэгжүүлж амжилтанд хүрээд байна. Мөн эрүүл мэнд, бизнес эсвэл бусад олон тооны салбарт хамтын ажиллагаа явуулж боломжит боловсролын хөтөлбөрийг бүтээж салбар хоорондын боломж бололцоо улам тэлсээр байна.

Сэтгүүл зүй, олон нийтийн харилцааы боловсролын цаашдын зам мөр энгийн нэг шинэ сургалтын  хөтөлбөр нэмэх, курс санал болгосноор, эсвэл салбар хоорондын ажил хэргээр илэрхийлэгдэхгүй.  Хэд хэдэн сургууль гар утас, олон нийтийн сүлжээ мөн даяарчлалаас шалтгаалан шинэ санаачилгыг танилцуулсаар байна. Эдгээр нь Харвардын Clayton M.Christensen-ийн тогтвортой шинэчлэлийн жишээ юм. Тогтвортой шинэчлэл нь дахин бүтээн босгох  биш ахиц дэвшил авчирдаг урт хугацааны өөрчлөлт юм. Харин сэтгүүл зүй, олон нийтийн харилцааны боловсролд  шинэчлэлтийн өөр нэг төрөл болох “сүйрлийн шинэчлэлт” хэрэгтэй юм.  Энэ нь зах зээлийн талбарыг бүхлээр нь хувиргах  өөрчлөлтийг багтаана. Ингэснээр зах зээлийн талбарыг өргөжүүлэн, системийн үнэлгээг нэмэгдүүлнэ. Уламжлалт мэдээллийн хэрэгслийн уналтыг зогсоож эсвэл хязгаарлаж чадна. Ирэх арван жилд  дэлхий даяар ойролцоогоор 6 тэрбум хүн гар утас ашиглан, Америкчуудын дийлэнх нь ухалаг гар утас хэрэглэж, 5 тэрбум хүн интернэт сүлжээнд холбогдож, үүнээс ихэнх нь гар утсаа ашиглан интернэт ашиглана. Эдгээрт хүмүүст үйлчлэх хэвлэл мэдээллийн бизнесийг  бий болгох оюутнуудыг бэлтгэх хэрэгтэй болж байна. Сэтгүүл зүй, олон нийтийн харилцааны боловсролд Стив Жобсын хөгжмийн үйлдвэрлэлд  хийсэн шиг бүрэн төгс сэргээн босголт шаардагдаж байна.Боловсрол олгогчид хэвлэл мэдээллийн мэргэжилтнүүдийн мөн чанар, ажил албанаас эхлээд агуулга, байгууллагын түвшинд болон хэвлэл мэдээллийн санхүүгийн бүтэц, мөн тэдний олон нийтийн харилцаа харилцаа холбоо зэрэг бүх түвшинд хэвлэл мэдээллийн боловсролыг өөрчлөн хувиргах шаардлагатай.

2013 оны 5 дугаар сарын 31-д NetNewCheck-ийн мэдээлснээр Google компани  37,9 тэрбум ам, долларын ашиг орлогоор  дэлхийн хамгийн том хэвлэл мэдээллийн компаниар  зарлагджээ.  Энэ нь өрсөлдөгч Direct TV \27,2 тэрбум\ группээс болон гуравдагч өрсөлдөгч болох NewsCorp \26,4 тэрбум\ зэргээс 39 хувиар илүү байв. Дэлхийн шилдэг 30 жагсаалтад багтсан Advance Publication Inc. жагсаалтын 13 дугаарт 6,6 тэрбумын орлоготойгоор,  мөн The Gannet Co жагсаалтын 16 дугаарт 5 тэрбум ам.долларын орлоготойгоор орсон  ба бусад сонин хэвлэл, мэдээллийн байгууллагуудад Google -ийн орлого  ашиг саад болсон хэвээр байгаа юм. Google мэтийн компаниудад хэвлэл мэдээллийн салбарыг дагуулан  явах сорилт тулгарч байна. Google News эх үүсвэрийн маш өргөн цар хүрээнээс мэдээ цуглуулахын тулд компьютерийн алгоритм  ашиглаж “эгэл жирийн түүхүүдийг хамтатган  уншигч бүрийн сонирхолд нийцүүлэн дэлгэцнээ харуулдаг”.

 Мэдээжийн хэрэг тэдний ноёрхол нь чөлөөт, нээлттэй, шүүмжлэлт, олон нийтийн хэрэгслийн хувийн тогтолцооны ёс зүйн зарчим, гол үнэ цэнийг алдагдуулна гэсэн утга биш юм. Зарим хэвлэл мэдэлэлийн байгууллагууд  чанартай сэтгүүл зүйн зарчимтай шинэчлэлийг хослуулах зорилгоор аль хэдийнээ Googl -тэй хамтран ажиллах  гэрээ байгуулжээ. Жишээ нь, The Associated Press агентлаг “AP-Google Сэтгүүл зүй, болон Технологийн тэтгэлэгт хөтөлбөр”- тэй болжээ. The Online News-ийн мэдээлж байгаагаар  уг хорин мянган долларын тэтгэлэг нь дижитал эринд шинэ сэтгүүлч болох оюутнуудад олгогддог байна. Google мөн сэтгүүл зүйн шинэчлэлтэд зориулж  The Global Editor’s Network –ийн санаачилга, Editor’s Lab-ын ивээн тэтгэгч болдог. Уламжлалт хэвлэл мэдээллийн байгууллага өнгөрсөн рүү ихээхэн анхаардаг. Харин  дижитал хэвлэл мэдээлэл, олон нийтийн сүлжээ сайт, хэрэглэгчийн боловсруулсан контент бидний ирээдүй байх болно

Дэлхийн сэтгүүл зүйн  боловсролын түүхийг Үүсэл хөгжлийн үе /1860-1940/,  Төлөвшил ба  шинэчлэлийн үе  /1940-2000/,   Дижитал хувьслын үе  /2000-2012/ гэсэн 3 үед ангилан үзэж байна. Харин манай  их, дээд сургуулиудын сургалтын агуулгыг үзвэл бид дэлхийн сэтгүүл зүйн боловсролын хандлага шинэчлэлтээс хугацааны хувьд арав гаруй жилээр хоцрогдож дижитал хувьслын үед хүрээгүй явна.   Судлаач миний бие 2011 оноос хойш Монголын сэтгүүл зүйн сургалт, сургалтын хөтөлбөр, шинэчлэлийн асуудлыг судалсан юм.  Түүний үндсэн дээр дээрх дүгнэлтийг хийж байна. Манайд хэвлэл мэдээллийн салбарын өөрчлөлт, шинэчлэлт, сэтгүүл зүйн шинэ чиг хандлага зэргийг мэдэрсэн сургалт хомс, бусад нөөц хангалтгүй. Сургалтын гол агуулгыг илтгэх хөтөлбөрийн сонголт хязгаарлагдмал, агуулга чанарын ойлголт нэгдмэл бус.  Сургууль тус бүр өөрийн онцлогтоо тохируулан хийдэг зарим нэг өөрчлөлтийг эс тооцвол сургалтын хөтөлбөрийг дорвитой өөрчлөх цаг болжээ. Ингэснээр өдөр ирэх бүр өөрчлөгдөж буй сэтгүүл зүй болон шинэ хэвлэл мэдээллүүдийг мэдэж, суралцах болно. Багш нар ч дахин суралцах шаардлага гарч байна. Мөн суралцагчид орчин цагийн сэтгүүлчийн ажил эрхлэхэд шаардагдах мэдлэг, чадвар эзэмшүүлэх буюу орчин үеийн шинжлэх ухаан, техник технологийн ололт амжилттай уялдсан өөрчлөлтийг хийх шаардлага бодитой болжээ.

Ашигласан бүтээлийн жагсаалт

1.      Careercast.com “Jobs Rated 2013: Ranking 200 Jobs From Best To Worst” April, 2013, http://www.careercast.com/jobs-rated/best-worst-jobs-2013

2.      Frank Bruni, “Who Needs Repoters” The New York Times, June 1, 2013

3.      Bill Solomon, “The Worlds’ Youngest Billionaires: 29 under 40,” Forbes.com March 4, 2013, http://www.forbes.com/sites/briansolomon/2013/03/04/the-worlds-youngest-billionaires-23-under-40/

4.      Charlie Warzel “The Journalist’s New Escape Plan: Starts-Ups,” BuzzFeed, June 3, 2013

5.      Columbia university, “Dual MS in Jounalism and Computer  Sciense,” http://www.cs.columbia.edu/education/ms/journalism